व्युत्पन्नानि
[१]व्युत्पन्नसाधनानि वित्तीयबाजारेषु महत्वपूर्णं स्थानं धारयन्ति, येषां मूल्यं कस्यचित् अन्यस्य साधनस्य मूल्यात् निर्धारितं भवति। एतानि साधनानि जोखिमप्रबंधनार्थं, लाभवर्धनार्थं वा उपयुज्यन्ते। व्युत्पन्नसाधनानां उपयोगः व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न जोखिमान् प्रबंधितुं क्रियते, यथा विदेशीविनिमयदर-जोखिम, ब्याजदर-जोखिम, वा वस्तुमूल्य-जोखिम। एतेषां साधनानां माध्यमेन व्यापारिकाः विभिन्न जोखिमान् प्रबंधितुं शक्नुवन्ति, जिससे तेषां व्यापारिकक्रियाकलापानां स्थिरता वर्धते।
- फॉरवर्ड् संविदा: एषा संविदा द्वाभ्यः पक्षाभ्यः कस्यचित् साधनस्य क्रयविक्रयणार्थं भवति, यस्य मूल्यं पूर्वनिर्धारितं भवति। एषा संविदा ओटीसी (ओवर-द-काउन्टर्) बाजारे क्रियते, यत्र पक्षाः संविदायाः शर्तः स्वयं निर्धारयन्ति। फॉरवर्ड् संविदायां क्रेडिट् जोखिमः अधिकः भवति, यतः पक्षाः संविदायाः पूर्त्त्याः काले एकस्य पक्षस्य विश्वासयोग्यता पर्याप्ता न भवेत्। एतादृशी संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न वस्तूनां मूल्य-जोखिम प्रबंधितुं उपयुज्यते।
- फ्यूचर्स् संविदा: एषा संविदा अपि फॉरवर्ड् संविदायाः समाना अस्ति, परन्तु एषा संविदा विनिमयस्थले क्रियते, यत्र संविदाः मानकीकृताः भवन्ति। फ्यूचर्स् संविदायां क्रेडिट् जोखिमः न्यूनः भवति, यतः विनिमयस्थलः संविदायाः पूर्त्त्याः गारंटी ददाति। फ्यूचर्स् संविदा दैनिकरूपेण मूल्यांकनं क्रियते, यत्र लाभ-हानि दैनिकरूपेण निर्धारिता भवति। एतादृशी संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न वस्तूनां मूल्य-जोखिम प्रबंधितुं उपयुज्यते, जैसे कि कॉफी, तेल, वा धातु।
- स्वैप्: एषा संविदा दोभ्यः पक्षाभ्यः भवति, यत्र ते एकस्य साधनस्य प्रवाहं (जैसे ब्याजदर) अन्यस्य साधनस्य प्रवाहेन परिवर्तयन्ति। स्वैप् संविदा ओटीसी बाजारे क्रियते, यत्र पक्षाः संविदायाः शर्तः स्वयं निर्धारयन्ति। एतादृशी संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न ब्याजदर-जोखिमान् प्रबंधितुं उपयुज्यते।
- विकल्पः: एषा संविदा एकस्य पक्षस्य अधिकारं ददाति, येन सः कस्यचित् साधनस्य क्रयविक्रयणं कर्तुं शक्नोति, परन्तु तेन कर्तव्यं न भवति। विकल्पः दो प्रकारस्य भवति - कॉल् विकल्पः (क्रयणाधिकारः) वा पुट् विकल्पः (विक्रयणाधिकारः). एतादृशी संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न मूल्य-जोखिमान् प्रबंधितुं उपयुज्यते।
- मूल्य-जोखिम प्रबंधन: व्युत्पन्नसाधनानि विभिन्न वस्तूनां मूल्य-जोखिम प्रबंधितुं उपयुज्यन्ते। फॉरवर्ड् वा फ्यूचर्स् संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न वस्तूनां मूल्य-जोखिम प्रबंधितुं उपयुज्यते।
- ब्याजदर-जोखिम प्रबंधन: स्वैप् संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न ब्याजदर-जोखिमान् प्रबंधितुं उपयुज्यते। एतादृशी संविदा व्यापारिकसंस्थाभ्यः आवश्यका अस्ति, यतः ते ब्याजदर-जोखिमान् प्रबंधितुं सहायकाः भवन्ति।
- विनिमयदर-जोखिम प्रबंधन: व्युत्पन्नसाधनानि विभिन्न विनिमयदर-जोखिमान् प्रबंधितुं उपयुज्यन्ते। फॉरवर्ड् वा फ्यूचर्स् संविदा व्यापारिकसंस्थाभिः विभिन्न विनिमयदर-जोखिमान् प्रबंधितुं उपयुज्यते।
व्युत्पन्नसाधनानां विभिन्न लाभाः सन्ति, जे व्यापारिकसंस्थाभ्यः उपयोगिनः भवन्ति:
- जोखिमप्रबंधन: व्युत्पन्नसाधनानि विभिन्न जोखिमान् प्रबंधितुं सहायकाः भवन्ति, जैसे कि मूल्य-जोखिम, ब्याजदर-जोखिम, वा विनिमयदर-जोखिम।
- लाभवर्धन: व्युत्पन्नसाधनानि व्यापारिकसंस्थाभिः लाभवर्धनार्थं उपयुज्यन्ते। एतानि साधनानि व्यापारिकसंस्थाभ्यः विभिन्न अवसरान् प्रदानं कुर्वन्ति, जिससे तेषां लाभः वर्धते।
- वित्तीयस्थिरता: व्युत्पन्नसाधनानि व्यापारिकसंस्थाभिः वित्तीयस्थिरता प्राप्तुं सहायकाः भवन्ति। एतानि साधनानि व्यापारिकसंस्थाभ्यः विभिन्न जोखिमान् प्रबंधितुं सहायकाः भवन्ति, जिससे तेषां वित्तीयस्थिरता वर्धते।
व्युत्पन्नसाधनानां विभिन्न जोखिमाः अपि सन्ति, जे व्यापारिकसंस्थाभ्यः ध्यातव्याः भवन्ति:
- क्रेडिट् जोखिम: फॉरवर्ड् संविदायां क्रेडिट् जोखिमः अधिकः भवति, यतः पक्षाः संविदायाः पूर्त्त्याः काले एकस्य पक्षस्य विश्वासयोग्यता पर्याप्ता न भवेत्।
- बाजारजोखिम: व्युत्पन्नसाधनानां मूल्यं बाजारस्थित्यानुसार परिवर्तते, जिससे व्यापारिकसंस्थाभिः बाजारजोखिमः भवति।
- ऑपरेशनल् जोखिम: व्युत्पन्नसाधनानां उपयोगः व्यापारिकसंस्थाभिः ऑपरेशनल् जोखिमः प्राप्तुं कर्तुं शक्नोति, जैसे कि संविदायाः पूर्त्त्याः काले पक्षानां मध्ये विवादः उत्पन्नः भवेत्।