अनुष्टुप्छन्दः

अनुष्टुभ्।

अनुष्टुप् इति शब्दस्य त्रयः प्रयोगाः सन्ति–

१. एकवृत्तिकुटुम्बं यस्य वृत्तीनां पत्सु अष्टौ अक्षराणि सन्ति।

२. श्लोकवृत्तिः

३. वेदानाम् अनुष्टुप् छन्दः

अनुष्टुब्वृत्तयः

सर्वेषाम् अनुष्टुभ्वृत्तीनाम् पत्सु अष्ठौ अक्षराणि सन्ति। छन्दोमञ्जर्यां श्लोकवृत्तिना विना ताः दर्श्यन्तेऽधः–

अनुष्टुब्वृत्तयः

वृत्तयः	लक्षणानि
चित्रपदा	ऽ	।	।	ऽ	।	।	ऽ	×
माणवकम्	ऽ	।	।	ऽ	ऽ	।	।	×
विद्युन्माला	ऽ	ऽ	ऽ	ऽ	ऽ	ऽ	ऽ	×
समानिका	ऽ	।	ऽ	।	ऽ	।	ऽ	।
प्रमाणिका	।	ऽ	।	ऽ	।	ऽ	।	×
गजगतिः	।	।	।	ऽ	।	।	।	×

यत्र '।' लघु भवति 'ऽ' गुरु भवति '×' च द्वयोरपि एकम् अस्ति ।

श्लोकः

श्लोकस्य सामान्यलक्षणम् इत्थम्–

पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः।

गुरुषष्टञ्च पादानां चतुर्णां स्यादनुष्टुभि॥

अर्थात् श्लोकानुष्टुभि चतुर्षु अपि पादेषु पञ्चमाक्षरं लघु षष्टाक्षरं च गुरु भवेताम्, अपि च द्वितीयपादस्य सप्तमाक्षरं लघु भवेत्। प्रतिपादे अन्तिमाक्षरं गुरु भवति।

एतत्तु केवलं सामान्यपथ्यालक्षणं। सत्येन लक्षणं संकीर्णतरम् उ। एतत् लेखनाधारं श्लोकवृत्तेः संपूर्णलक्षणं दर्शयति–

संपूर्णश्लोकलक्षणं

नामानि		प्रथमपादः								द्वितीयपादः
		१				२				३				४
पथ्या		×	×	×	×	।	ऽ	ऽ	×	×	×	×	×	।	ऽ	।	×
विपुलाः	नविपुला	×	×	×	ऽ	।	।	।	×
	तविपुला	×	×	×	ऽ	ऽ	ऽ	।	×
	भविपुला	×	ऽ	।	ऽ	ऽ	।	।	×
	रविपुला	×	×	×	ऽ	ऽ	।	ऽ	×
	मविपुला	×	ऽ	।	ऽ	ऽ,	ऽ	ऽ	×
	सविपुला	×	।	ऽ	ऽ	।	।	ऽ	×

यत्र '।' लघु भवति 'ऽ' गुरु भवति '×' च द्वयोरपि एकम् अस्ति । यत्र च ',' इति विच्छित्तिं दर्शयति॥

वेदानुष्टुप्

वेदैः अन्योऽनुष्टप्छन्दः प्रचक्रे। तस्य लक्षणम् इत्थम्–

वेदानुष्टुप्

पादः
१				२
×	ऽ	×	ऽ	।	ऽ	।	×
×	।	ऽ	ऽ

यत्र '।' लघु भवति 'ऽ' गुरु भवति '×' च द्वयोरपि एकम् अस्ति।

परन्तु यथा महर्षिपाणिनिनोक्तः तथा छन्दसि बहुलम् वर्तते। अत एतत् न सदा अनुरुध्यते॥

सम्बद्धाः लेखाः

• छन्दः
• छन्दश्शास्त्रम्
• छन्दांसि
• संस्कृतम्