संस्कृति

कोलम्बियादेशे लोकनृत्यस्य एकं उदाहरणम्

संस्कृति इति मानवसमाजेषु दृश्यं सामाजिकवर्तने, संस्था-रचनासु, आचार-नियमेषु च समाहितं सम्यक् आवरणम् अस्ति। अत्र तज्जातिः ज्ञानम्, श्रद्धाः, कलाः, विधयः, रीथयः, कौशलानि, मनोवृत्तयः, चेष्टाः च यैः तेषां समूहस्य व्यक्तयः विभूष्यन्ते तानि अपि समाविष्टानि भवन्ति। संस्कृतिः साधरणतः विशेषखण्डात् वा प्रदेशात् उद्भवति अथवा तेन विशेषः संबद्धः अभिज्ञायते।

मानवाः संस्कृतिं अधिगच्छन्ति तेन संवर्धनप्रक्रियया यया संस्कृत्याधिगमनम् इति कथ्यते तथा सामाजिककरणेन यत् समुदायस्य व्यवहाररूपाः शिक्षया प्राप्यन्ते। अस्यैव विविधसंस्कृतीनां व्यापकता विविधसमाजेषु एतैः प्रक्रियाभिः स्पष्टतया दृश्यते।

सांस्कृतिकः नियमः समाजे स्वीकार्यं आचरणम् रूपीकुर्यात्; सः परिस्थितौ आचारवर्तनस्य, वस्त्राभरणस्य, भाषायाः, आचरणशैल्यस्य च मार्गदर्शकः भवति यः सामाजिकसमूहस्य अपेक्षणां नमूना इव सेवति। केवलं एका-संस्कृतेः मान्यता यदि कस्यचित् सामाजिकसमुहस्य तु स्थिरीकृताऽस्ति तर्हि तस्मात् जोखिमः स्यान्; तथैव यथा एकैकः प्रजातिः पर्यावरणपरिवर्तने समीचीनप्रतिसादानां अभावात् म्लानः भवेत्, तथा केवलैकसंस्कृतिरेव अस्ति चेत् परिवर्तनस्य प्रत्युत्तराणि न स्युः इति भयमानम् कल्पनीयम्। अतः सैनिकसंस्कृति-संदर्भे वीर्यं व्यक्तेः सामान्याचरणरूपेण गण्यते, तथा कर्तव्यं, मानः, समूहप्रति निष्ठा च संघर्षपरिसरे उपयुक्तगुणैः समानानि गण्यन्ते। धर्मे अपि एतेषां समरूपगुणानांोदाहरणानि सामाजिकसमूहस्य संदर्भे मिलन्ति।

सांस्कृतिकपरिवर्तनम् अथवा पुनर्स्थापनम् इति समाजस्य सांस्कृतिक-धारणायाः नवप्रवस्थापनम् अस्ति। संस्कृतयः अन्तःप्रकारेण परिवर्तनस्य प्रेरयन्ति तानि बलानि च परिवर्तनप्रतिरोधिनः बलानि च अनुगृह्य प्रभाविताः भवन्ति। बहिःसम्बन्धेन संस्कृतयः परस्परसंपर्केन परिवर्तन्ते यदा समाजान्य् अन्तर्घृष्टिम् कुर्वन्ति।

विवरणम्

पिग्मीजनानां सङ्गीतम् बहुवाचकम् आसीत्, यदा अपि तेषां केन्द्र-अफ्रीकायाः अरण्येषु वसतां बाक, अक, एफे इत्यादीनां वनचारिणां अनाफ्रीकीयअन्वेषकैः अन्वेषणं न जातम् आसीत्। एषः कालः द्वादशशतके जातः, यः युरोपदेशे बहुवाचकसङ्गीतस्य विकासात् न्यूनात् द्विशतवर्षपूर्वम् आसीत्।गायननर्तनयोः बहुवाचकरेखाः अवलोकनीयाः। तत्र प्रतिमानानि स्वातन्त्र्येण व्यवस्थितानि, यत्र मुख्यविषयः च तस्य विविधरूपाणि च परस्परं सम्यग् जालितानि दृश्यन्ते। एवं प्रकारः एषः सङ्गीतः विश्वसङ्गीतस्य बहुवाचकप्रकटनस्य आद्यं स्वरूपं इति मन्यते

मानवशास्त्रे संस्कृतिः प्रमुख-संकल्पनां इव मन्यते, यया मानवसमाजेषु सामाजिकशिक्षया सञ्चरन्ति साः विविधाः घटनाः अधिकृत्य निर्देश्यन्ते। सार्वभौमिकसांस्कृतिकतत्त्वानि सर्वेषु मानवसमाजेषु दृश्यन्ते। एतासां अन्तर्भावाः अभिव्यक्तिशैलयः कला, सङ्गीतम्, नृत्यम्, अनुष्ठानम्, धर्मश्च तत्र। अपि च तन्त्रज्ञानस्य रूपे औपकरणप्रयोगः, पाककला, आवासनिर्माणम्, वस्त्राभरणञ्च संस्कृतेर् भौतिकाव्यक्तयोऽवतारयन्ति। द्रव्यमयसंस्कृतिः इति पदं तस्य भौतिकाभिव्यक्तीनां किल विवरणाय प्रयुज्यते, यथा तन्त्रज्ञानम्, वास्तुशिल्पं, कला च। अद्रव्यमयाङ्गानि अथवा अमूर्ताङ्गानि तु सामाजिकव्यवस्थापनस्य सिद्धान्ताः (राजनीत्-संगठनस्य आचाराः संस्थाश्च), पुराणकथाः, तत्त्वमीमांसा, साहित्यं (लिखितं मौखिकञ्च), विज्ञानं इति भवन्ति ये समाजस्य अमूर्तसांस्कृतिकधरोहरम् उपददाति।

मानवतत्त्वेषु संस्कृतिं व्यक्तिविशेषस्य गुणरूपेण दृग्भाव्यते यदा तस्य कलानां, विज्ञानस्य, शिक्षायाः वा आचारसौजन्यस्य किञ्चित् परिष्कृतता दर्श्यते। संस्कृतिसौख्यस्य स्तरं कदाचित् सभ्यतान् अन्यान् अपेक्षया भिन्नान् समाजान् विवक्षितुम् अपि प्रयुक्तम्। एतादृशः उच्चनीच-विच्छेदनः वर्गाधारितदृष्टिकोणात् अपि दृश्यते—श्रेष्ठवर्गस्य उच्चसंस्कृति इति, तथा नीचवर्गस्य लोकसंस्कृति वा ग्राम्यसंस्कृति इति, यत्र संस्कृतिकधनस्य विभक्तप्रवेशः विशेषतः भेदं निदर्शयति। सामान्यभाषायाम् संस्कृतिः जातीयसमूहैः परस्परं द्रश्यतोभिन्नत्वम् उद्घाटयितुं प्रयुक्तानां प्रतीकचिन्हानां सङ्ग्रहः इति विषये अपि संविद्यते—यथा शरिरसज्जा, वस्त्राभरणं, भूषणानि च। जनसंस्कृति इति तु बीजार्धे विंशतितमे शते उद्भूतं जनोपभोगपरम्परास्वरूपं, द्रव्येन निर्मितं च माध्यमैः प्रसारितं च संस्कृतिविधानम् सूचयति। किञ्चित् दार्शनिकपथि यथा मार्क्सवादः तथा आलोचनात्मकसिद्धान्तः आवेदयन्ति यत् संस्कृति राजनैतिकरूपेण श्रेष्ठवर्गेण निम्नवर्गस्य चित्तमनुरूपं कर्तुं साध्यम्, मिथ्याचेतनानिर्माणस्य उपकरणरूपेण च प्रयुज्यते इति। एतानि दृष्टयः सांस्कृतिक-अध्ययन-विद्यायां सामान्या दृश्यन्ते। विस्तीर्णे सामाजिकविज्ञान-विक्षेपे 'सांस्कृतिक-द्रव्यवादः' इति सैद्धान्तिकदृष्टिः अस्ति या उक्तं वदति यत् मानव-प्रतीकात्मकसंस्कृतिः मानवजीवितस्य द्रव्यमयपरिस्थितिभ्यःोत्पन्ना भवति, च संस्कृतेर् आधारः जैविक-विकसितप्रवृत्तिषु अधिकृतः इति भी अभिप्रायः अस्ति।

यदा 'संस्कृति' इति गणनीयेन नाम्ना प्रयुज्यते तदा सा कुत्र समुदायस्य वा राष्ट्रस्य सामान्याः रीथयः, परंपराः, मूल्याः, च दीर्घकालेन प्राप्तं ज्ञानं च सङ्गृह्य एकः समूहः अस्ति। एतस्मिन् अर्थे बहुसांस्कृतिकता इति एकस्येवार्थे विविधसंस्कृतीनां शान्तिपूर्ण सहवर्तनं आप्यायन-सम्मानच संवरक्षणं मूल्ययति। कतचित् 'संस्कृति' इति उपसमूहस्य अन्तर्गत् विशेषाचरणानां निर्दिष्ट्यापि प्रयुज्यते, यथा उपसंस्कृति (उदाहरणार्थं भ्रातृसंस्कृति), अथवा विरोधी-संस्कृति इति। सांस्कृतिकन्यायवादस्य (सांस्कृतिक-अपेक्षावादः) मतः यत् संस्कृतीनां वस्तुनिष्ठं श्रेणीकरणं वा मूल्याङ्कनं सहजतया न शक्यते, यतः कः अपि मूल्याङ्कनं केवलं तस्य आकलनकर्तु: संस्कृत्याः स्वमूल्यप्रणालीमध्ये एव भविष्यति।