संस्कृतिकीकरणम्

संस्कृतिकीकरणम् भारतस्य वर्णसंरचनायाः सामाजिकरेखायाम् उन्नतस्थिति-लाभार्थं कतिपयाः जातयः आदिवासीषु वा समुदायाः श्रेष्ठम् उपरितळ-जातीनाम् सँस्कृतिपद्धतीन्, मुल्यान्, जीवनशैलीन् च आचारविधीन् अनुयातेऽयम् प्रक्रमः अस्ति। अस्य उद्देश्यः सामाजिकोन्नयनं प्राप्य उच्चतमा सामाजिकस्थिति: उपलभ्यते इति साधनम् अस्ति। एषा घटना समाजशास्त्रीयदृष्ट्या तस्यैव प्रकारस्य विचारोऽस्ति यः 'परिचयपरिवर्तन' इत्याख्यातः। इदं संज्ञा "संस्कृतिकीकरणम्" इति १९५०-योः दशकतः भारतीयसमाजविज्ञानी-मानवशास्त्रवेत्ता एम्॰ एन्॰ श्रीनिवासेन प्रसिद्धा जाताः।

संस्कृतिकीकरणम् विशेषतः जाति-क्रमे मध्यस्थे स्थानं धारयन्तेषु समुदायेषु दृष्टा जाता। एतत् विस्तीर्णस्य ऐतिहासिक-सांस्कृतिक-प्रक्रियायाः ब्राह्मणीकरणस्य, एकः आङ्गिकः इति मन्यते। ब्राह्मणीकरणम् इति स्थानिक-क्षेत्रीयभारतीयधार्मिकरिवाज़ान् ब्राह्मणाचार्यसम्प्रदायस्य सिद्धान्तैः सह समेकुर्वन् सनातनधर्मसंबन्धं निर्माति, विभिन्नानां आस्थानां आचरणानां च ब्राह्मणिक-परंपरायाम् मिलनम् कुर्वन्। एतत् प्रक्रियायाः परिणामे ब्राह्मणिकपरम्परा स्थानीयलोकाचारान् आत्मीकर्तुं समर्था अभवत् यया हिन्दू-संश्लेषणस्य विकासः जातः।

परिभाषा

श्रीनिवासेन संस्कृतिकीकरणम् एवमत्र परिभाषितम्

 

"कश्चन निम्नः अथवा मध्यमः हिन्दूजातिः अथवा आदिवासी वा अन्यः समूहः स्वमतस्य आचारान्, संस्काराणि, सिद्धान्तान्, जीवनचरणं च उच्चवर्गीयेषु द्विज-जातीयेषु समागमप्रवृत्त्या परिवर्तयते। सामान्यतः एषा परिवर्तनानि अनन्तरं समुदायस्य मध्ये तस्य दाविद्वारा अधिकस्य उच्चपदस्य अभिलाषणेन सह समुपस्थितानि भवन्ति।"

विस्तीर्णैः शब्दैः संस्कृतिकीकरणम् तथापि एवम् अभिव्यक्तम्:

"यथा स्थानिक-क्षेत्रीय-संस्कृत्याः धर्मरूपाणि, स्थानिकदेवताः, आचारप्रकाराः, साहित्यरूपाणि इति महत्त्वेन संस्कृतसाहित्य-संस्कृतेः विशालपरम्परया सह एकीकृतानि दृश्यन्ते; या परम्परा वैदिकार्यपरम्परा, आर्य-ब्राह्मणपरम्परा इति वदन्ति या वेदं आह्वयन्ति तथा सामान्यतः वर्णाश्रमधर्मे आचरन्ति।"

 

अस्मिन् प्रक्रियायां स्थानिकपरम्पराः (लघु-परम्पराः) ब्राह्मणिक-महान्तपरम्परायाम् समाहिताः भवन्ति, संस्कृतग्रन्थानां ब्राह्मणिकविचाराणां च प्रसारणेन समुच्चार्य भारतस्य विविधेषु भागेषु च बहिर्गतेषु अपि प्रभावं कृतवन्तः। एतत् हिन्दू-संश्लेषणस्य विकासं सुलभतया साधितवान्, यत्र ब्राह्मणिकपरम्परा स्थानीयलोकपरम्पराः आचारैः विचारैश्च आत्मीकृतवती।

श्रीनिवासः भाषते यत् संस्कृतिकीकरणम् केवलं नवीन-आचारव्यवहाराणां अंगीकारः न भवति, अपितु संस्कृतसाहित्ये प्रकाशितानां नवसङ्कल्पानां मुल्यानां च अवसरस्य प्राप्त्याः अनुभवेन सह सम्मिलितम् अस्ति। सः उवाच: ‘‘कर्म, धर्म, पाप, माया, संसार, मोक्ष इति संस्कृतसिद्धान्त-शब्दाः संस्कृतिकीकृतजनानाम् संभाषणे सामान्यतया प्रचालिताः भवन्ति।’’

विकासः

श्रीनिवासेन एषा सिद्धान्तस्य प्रथमप्रस्तावः ऑक्स्फोर्ड् विद्यापीठे तस्य विद्यावारिधिः प्रबंधे कृतः। ततः परं तद् ग्रन्थरूपे प्रकाशितम् यः कर्नाटकप्रदेशस्य कोदव् (कूर्ग) समुदायस्य जातिशास्त्रीय-निवेदने रूपेण आसीत्। श्रीनिवासः लिखति:

 

"वर्णव्यवस्था कदापि कठोरं नियतं तंत्रं नास्ति यत्र प्रतिजातेर् स्थाने सर्वदा अपरिवर्तनीयत्वम् अस्ति। चालनम् सर्वदा संभवति, विशेषतः मध्यवर्गे। कति जातयः एकतः द्वयतया पीढिभ्यः उच्चपदे आरोहणप्राप्तुं अर्हन्ति यदि ते शाकाहारं सुतेजसञ्चारं च ग्रह्येयुः तथा तेषां पूजा-प्रथाः देवपूजावलयः च ब्राह्मणैः समरूपाः क्रियन्ते। संक्षेपेण, यथाशक्ति ब्राह्मणानाम् आचार-रितीन् श्रद्धां च स्वीकरुते, तथा निम्नजातीनां ब्राह्मणाचरणस्य अंगीकरणं प्रायः दृष्टम् यद्यपि सैध्दान्तिकतया निषिद्धम् आसीत्। अस्य प्रक्रियायाः नाम संस्कृतिकीकरणम् इति ग्रन्थे प्रदत्तम्, ब्राह्मणीकरणम् इति पदेण न तेन सह सम्यक् विकल्पः कृतः, कारणं चेद् वेदिक-किमपि कर्म ब्राह्मणेषु एव सीमितं भवति।"

अयं ग्रन्थः तदा प्रचलितम् आसीत् यत् जातिप्रवृत्तिः कठोरं निश्चितरूपेण न दृश्यते इति अभिप्रेत्य। संस्कृतिकीकरणस्य धारणा जातिसम्बन्धीनां जटिलता च लचीलापनं उद्घाटयत्। एतेन विविधजातयः समुदायश्च सामाजिकपदस्य पुनर्विनिमयस्य गतिकानां अध्यानं विद्यापठे प्रचलितम्।

जैफरलोट् (२००५) इत्यस्मात् वक्तव्ये, सममिति-सूत्रं पूर्वमेव अंबेडकरैः (१९१६, १९१७) वर्णितम्। जैफरलोट् आगच्छति यत् ‘‘यद्यपि उक्तसंज्ञा श्रीनिवासेन कृतम्, तस्य प्रक्रियेव वर्णनं पूर्वे कॉलनिक-प्रशासनिकैः अपि कृतम्, यथा ई. टी. एटकिंसनस्य हिमालय-ग्रन्थ-पञ्जिकायाम् तथा आल्फ्रेड् लाइयाल् इत्यादिषु कार्येषु अम्बेडकरः तस्य संकेतं प्राप्तुम् अर्हत्।’’

विर्गीनियस् झाझा नामकः लेखकः निर्दिशति यदा कदा मानवशास्त्रिणः संस्कृतिकीकरणस्य स्थानपर्याये क्षत्रियिकीकरणम् वा राजपूतिकरणम् इति पदान् अपि प्रयुञ्जते इति।

प्राप्तिक्षेपः

योगेन्द्रसिंह् नामकः चिंतकः अयं सिद्धान्तः प्रति निम्नलिखितं टिप्पण्यति:

 

"संस्कृतिकीकरणम् भूतपूर्वकाले च समकालिने च भारतस्य सांस्कृतिकपरिवर्तनेषु बहूनि पक्षाणि व्याख्यातुं न समर्थम्, यतो न-संस्कृतिक-परम्पराणि अतीव अवहेलितानि भवति। अपि च बहुदा न-संस्कृतिकं तत्त्वम् केवलम् स्थानिक-संस्कृतिक-रूपेण संस्कृतिक-परम्परायाः रूपेण दृश्यते। न-संस्कृतिककर्मशैलीषु साधारणतया संस्कृतिकान् कर्माणि संयोज्यन्ते परंतु तान् प्रतिस्थापयन्ति न।"