सदस्यः:गीता प्रधानः

                         मनोविज्ञानस्य विकासः

यद्यपिशिक्षामनोविज्ञानं विंशतिशताब्द्याः विज्ञानं मन्यते , परन्तु वास्तविकताऽस्ति यत् प्राच्याभरते शिक्षात्रदानसमये अनेक मनो वैज्ञानिकतत्त्वानि दुष्टितानि भवन्ति । प्राचीन जैन ग्रन्थेषु अपि अनेकानि प्रमाणानि प्राप्यते । ″उवासगद्दासाव अस्मिन् खिडडी भूमेः विमांसा भूमेः , उन्नुरभूमेः, सेवासगहासाव अस्मिन् पुन्नभूम्पादीनां वर्णनं प्पाप्यते ।‶ येन शिक्षणस्य विभिन्नस्तराणां वोधो भवति । अनेन प्रकारेण स्थापयिभावानां, संस्कारिव्यभिचारि भावानां अन्तर्गतं निर्वेदः, ग्लानिः, शकां, मदः, आलस्य, दैन्यः चित्रामोहयः, स्मृति, चपलता हर्षिः , मरणं, त्रासः वितर्कादयः सन्ति येषां परिस्कारः शिक्षाया क्रियते । (Psychology is science of soul) (1)आत्मनः विज्ञानम् – प्रथमतः 16 वीशताष्दीयां ″सुकरात्, अरस्तु, प्लेटो, डेकर्त्ति‶, एते सर्वे मिलित्वा शिक्षामनोविज्ञानस्य परिभाषा किदृष् वन्तः परंतु विभलम् अभवन् । (Psychology is the science of mind) (2) मनसः विज्ञानम् – तदनुन्तरं 17 वीशताष्दीयां ″थामसशीड‶ महोदयेन पूनः शिक्षामनोविज्ञानस्य प्रारम्भं कृतवान् । परंन्तु सोऽपिविफलम् अभवत् । मनोविज्ञान पूर्णतया लोपः जातं । (Psychology is the science of consciousness) (3) चेतनायाः विज्ञानम् – इदानिं एकवर्षान्तरं पूनः शिक्षामनोविज्ञानिकौ ″विलियमजेनस्‶ एतौ दौ महोदयौ शिक्षामनोविज्ञानस्य प्रारम्भं कृतम् । 19 शताब्दाम् कृतवत्यौ । एतस्मिन् समये शिक्षामनोविज्ञानस्य किञ्चित् उत्थानं जातं । (Psychology is the science of consciousness) (4) व्यवहारस्य विज्ञानम् – पूनः एकः शिक्षामनोविज्ञानिकः ″जे.वि.वाटसन्‶ महोदयेन शिक्षामनोविज्ञानस्य प्रारम्भं कृतम् । 19 तः इदानिं पर्यन्तं प्रचलति एतत् मनोविज्ञानम् । तदनन्तरं कवीन्टीलियनः, कोमोनियमः , ज्ञानलोकः, रूसो, पेस्टलजी, हश्वरि तथाक्रोवेलाः सदृशाः शिक्षामनोवैशानिकाः अभवन् । ये शिक्षामनोविज्ञानस्य क्षेत्रे अनेक नवीनोपलब्धीः प्रस्तुपतवन्तः । एते सर्वे शिक्षाशस्त्रिणः वालकं शिक्षायाः केन्द्रविन्दुः कथितवन्तः । महात्मागान्धीना विकसितशिक्षायाः आधारोऽपि शिक्षामनोविज्ञानमस्ति यत् मस्तिष्कस्य शरूरस्य आत्मनश्च विकासस्य प्रयत्नं करोति भारतेऽपि विश्वविद्यालयेषु शिक्षामनोविज्ञानस्य क्षेत्रे अनेके शोधप्रयोगाः भवन्ति । अनेन अस्य विज्ञानस्य कार्यक्षेत्रे वृद्धिः अभवत् ।