सदस्यः:चिन्मय-कुमार-षडङ्गी
भाषाया: आयाम: कौशलनि च
भासयति या सा भाषा।भाषामाध्यमेन व्यत्किव्तस्य विकासे सहायिका भवति। भाषाशब्दस्य प्रयोगो विभिन्नाथेषु भवति। भाषाया: विभिन्नानि रुपाणि भवन्ति। भाषामाध्यमेन जनानां मध्ये भावानां आदानप्रदान भवति। भाषा संकेतात्मिका अस्ति। वाचिकध्वनिसंकेत एल भाषा भवति। भाषाया: अनेकानि रुपाणि सन्ति। यथा--------- मातृभाषा,प्रादेशिकभाषा,राष्र्टियभाषा,सास्कृतिकभाषा,आन्तराष्र्टियभाषा इत्यादीनि देशस्य सामाजिक,वणिज्य,प्रशाशनिक,राजनैतिककार्याणां सज्चारव्यवस्थायाच्श्र सम्पादनाय,देशीयताया भाषा माध्यमेन सभवति। भाषा तु यादृच्छिकवाचिकध्वनिसंकेतस्य सा पध्दति: अस्ति,रक्षा मानव: पारस्परिकविचाराणां विनिमयं करोतीति। इत्थं भाषाविषयका विचारणिया: विषया: अधोलिखिता: सन्ति।
1- वाचिकध्वनिसंकेत एव भाषा अस्ति
2-भाषा तु एका पध्दतिरस्ति।
3-नि:सृत: ध्वन्यात्मकविचार एल भाषा अस्ति।
भाषा सा एककभूताअस्ति,अस्या: सम्बन्धो मानवस्य क्षुद्रा्वयवान् व्यक्ते: विश्वमानवसमष्टिपर्यन्त मस्ति। संसारे एकको व्यक्ति: कामपि भाषां व्यवहरति तोरा विव्श्रमानवो कस्या विशेष भाषाया:
प्रयोग करोति।
सम्र्पति अस्मिन् संसारे त्रीणि सहस्राणि भाषा प्रचलन्ति। एतासां सर्वासा भाषाणां व्दिधा वर्गीकरणं कृत अस्ति। 1—आकृतिमूलकं वर्गीकरणम् वर्गीकरणस्याधार: सम्बन्धतत्त्मस्ति। वर्गीकरणे अस्मिन् वाक्याणां पदानाज्च अध्ययनं क्रियते। एतदनुसारेणात्र वर्गव्दयम् उपलभ्येते (के)—अययोगामम्तिका: भाषा:। (ख)—योगात्मिका: भाषाश्च। 2.पारिवारिकं वर्गीकरणम् भाषाया: पारिवारिकं वर्गीकरणमतीव ववैज्ञानिकमस्ती वर्गीकरणे रचनात्त्वम्, अर्थतत्त्वज्ज् समानरुपेण आलोच्येते। (क)---भाषाया: आयाम: भषाया: आयाम: भाषा आयाम इति उच्येते। यदि शिक्षा जीवनाय सन्नाह:, तर्हि भाषा अस्ति उदेश्य पूर्तये प्रवलं साधनं भवति। तत्र मातृभाषा सर्वाधिकरप्रभावशालिनी,प्रबलतमा च भवति।मातृभाषाया: परं प्रादेशिकभाषाया: स्थानं भवति।भाषाणामस्यां सूचिकायामन्तिमं स्थानं भवति।लोके प्राचिनतमा भाषा भवति संस्कृतम्।वेदमयी संस्कृतवाणी • अनादिनिधना नित्या वागुत्सृट्षा स्वयभुवा।आदौ वेदमयी दिव्या मत: सर्वा: प्रवृतय:।। (क) ऐतिहासिकाधार:- प्रथमतो वैदिकसंस्कृतं तत: लैकिकसंस्कृतं तत: पालिप्राकृतापभ्रंशभाषा।विश्र्वस्य प्रत्येकभाषायाम् एवंविधं परिवर्तनं भवति।अस्य कारणं कालभेद इतिहासो वा। (ग)प्रयोगाधार:-- प्रयोक्तृ भेदेना अपि भाषा परिवर्तते।प्रयोक्ता येन वर्गेण,रक्षा जात्या,में धर्मेण सब सम्बन्धित: तदनुसारं भाषाया: नैकानि रुपाणि भवन्ति। यथा- साहित्यिकभाषा,राजभाषा:,राष्र्टभषा: शुध्दभाषा:,अशुध्दभाषा:,ग्रामीणभाषषा इत्यादि। प्रयोगाधारेण या: भाषा: भिध्यन्ते,तासां पुन: आधारक्षेत्रम्-1-प्रयोगक्षेत्रम्,2—भाषाया: साध्वसाधुत्वम्, 3. प्रचलनम्।
- मूलभाषा—भाषाभेदो अयम् ऐतिहासिकाधारेण भवति।विश्र्वस्य प्रत्येकभाषा कस्या: अपि मूलभाषाया: विकसिता।अंत: मूलभाषा कल्पनिका एव। यथा—भारोपीयमूलभाषाया: कल्पनम्। अत्र अपिमाधारो भारत-यूरोपाणां व्यक्ति: मूलत: कस्मिन्नपि एकस्मिन् स्थाने एल निवसन्ति स्म।
• कृत्रिमा भाषा ऐसा परम्परागता श्वभावसिध्दा वा नास्ति।भाषाया: सुबोधतां,सुगमतां च लक्ष्यीकृत्य ऐषा आयाम: आयाति। अस्या: उध्देश्यं भाषाभेदोत्पन्ना भवति। एतान् मुख्यभेदान् विहाया: नैके अवान्तरभेदा: सन्ति। यथा- • 1- साहित्यिकीभाषा *2-जीविताभाषा • 3-राजभाषा। *4-राष्र्टभाषा • 5-जातिभाषा। 6*-स्त्रीभाषा • 7-पुरुषभाषा। 8*बाल भाषा • 9लोकभाषा प्रयुक्तिभाषा 10*सम्पर्कभाषा। 12विशेषिकाभाषा • भषाया: कैशलानि
कस्या अपि भाषाया: अध्यापनस्य चत्वायुध्देश्यानि भवन्ति। यथा---------
• श्रवणकैशलम् • भाषणकैशलम् • वाचनकैशलम् • लेखनकैशलम् (क)-श्रवणकैशल
भाषाया: ग्रहणं प्रायेण श्रवणेन एव भवति।अत: अस्यां प्रक्रियायां श्रवणेन्दियस्य अनितरसाधारणं महत्त्वमस्ति। जन्मन: प्रभृति श्रोतुम् अशक्त: बधिर: भाषितुमपि न प्रभवति इत्येष: सर्वेषाम् अनुभव:।अस्मान् परित: स्थितै: जनै: क्रियमाण: वार्तालाप:,वाक्कलह:,स्तोत्रपाठ:,गीयमानानि गीतानि,पध्यानि,आकाशवाणीध्वनि- दूरदर्शन-सड्गणकादीनां व्दारा अस्माभि: श्रूयते एव। एतेन इदं स्पष्टं भवति यत् अन्यै: उच्चारितानां ध्वनीनां श्रोत्रेद्रियव्दारा ग्रहणमात्रं श्रवणं न इति।तच्च ग्रहणं यदि अवधानपूर्वकं कृतं भवति,में श्रोता वत्कु: आशयं ग्रहीतं शक्नेति।
- भाषणम्
भाषाकौशले व्दितियं स्थनं भाषणस्य। सर्वे अपि मनुष्या: स्वीयम् आशयं प्रकटिकतु भाषन्ते एव।भाषणकैशलवर्धनस्य सर्वोतम: उपाय: नाम सम्भाषणमेव।
- पठनम्
चिन्त्यतां,भवदीया मातृभाषा ईति।विध्यालये दशाधिकवर्षाणि यावत् सा भाषा भवध्दि: पठिता। सा लिपि: अपि भवध्दि: सम्यक् भवति।वस्तुत: कस्यापि जनस्य पठनाभ्यास: स्वाभाविकतया न सिध्यति।स: प्रयत्नेन सम्पादनीय:।
- लेखनम्
स्वाभिलषतस्य अभिप्रयस्य विचारस्य वा प्रकाशनाय लिपिम् आश्रित्य क्रियमाण: अक्षरविन्यास: एव लेखनम्।लिख धातो: निष्पन्न: लेखनशब्द: यद्यपि अक्षरविन्यासमात्रमपि बोधयति,तथापि अत्र तु स्वाभिलषीतस्य प्रतिपादनाय क्रियमाण: अक्षरविन्यास: इत्यर्थ: एव गृह्यते। • लेखनकौशलविकासस्य उपाया: 1—लिपिशिक्षणाय य: गृहपाठ: दीयते तदतिरिक्तरुपेणापि तदा तदा छात्रेभ्य: तदृशं किमपि लेखनकार्यं ददातु,यच्च् यान्त्रिकं जामिताजनकं वा न भवेत्। 2—छात्राणाम् अनुभवगोचरं विषयम् अवलम्ब तेषां द्वारा तदा तदा सम्भासणलेखनम्,लघुनिबन्धलेखनं वा कारयतु। 3—विरामप्रर्थनापत्रम् अन्यविधम् आवेदनपत्रं स्वभाषेन लेखितुं छात्रान् प्रेरयतु। 4—येषां प्रश्नानाम् उतरं पाठ्यपुस्तकस्थं वाक्यं न, अपि तु छात्रैं: विचिन्त्य रचनीयं श्ववाक्यं भवति तादृशान् अपि प्रश्नान् तदा तदा गृहपाठरूपेण पृच्छतु। विचारग्रहणं,विचाराभिव्यक्तिरित्येतत् व्दयं कस्या अपि भाषाया: शिक्षणस्य प्रधानमुध्देश्यं भवति।भाषितस्यश्रवणेन,लिखितस्य वाचनेन विचारग्रहणं सिध्यती।