सदस्यः:जैनेन्द्र मिश्र
• शिक्षा सामाजिकपरिवर्तञ्न च” परिवर्तनस्य एक:सर्वव्यापीनियम: वर्तते।अतः मनुष्य:समाजे किन्चिद-किन्चिद परिवर्तनम् अवश्यं भवति। समाज: कदापि स्थिरदशायां न अभवत्।अन्येषु शब्देषु अस्माकं समाज: सर्वदा गतिशील:अस्ति। वस्तुत: कश्च़िद इत्थं समाजस्य कल्पनां कर्तुम न शक्यते। यस्मिन् न किमपि परिवर्तनं भवति एवं च नैव तस्मिन काश्चित गतिशीलता स्यात्। वस्तुत: परिवर्तनं प्रकृते: नियम: वर्तते। अतः समाजस्य सर्वा: संस्था:, संस्कृति:, सभ्यता,रुढ़ीसमितिय: इत्यादय: परिवर्तनस्य प्रवृत्या प्रभावितो भवति। अस्याम् वार्तायां मध्ये स्पेंसर महोदय: स्वयं प्रकट्यीत्वा। सामाजिकपरिवर्तनं सामाजिकविकास: अस्ति । अस्याः कश्चिद् परिभाषा: ईदृशी वर्तते। मैकाइबर एवं जेके अनुसारेण –
सामाजिकपरिवर्तनम् एका एषा प्रक्रिया वर्तते। विविध प्रकाराणां परिवर्तनानां प्रभावं भवति। यथा – मानव: निर्मित: वसन दशायां परिवर्तनम्। मनुष्यः दृष्टीकोणेषु परिवर्तनं तथा एवं परिर्वतनम् यत् मनुष्यस्प नियन्त्रणस्य अपरं वर्तते, अर्थात यत् वस्तूनां तथा भौतिक प्रकृत्या द्वारा कुर्वन्ति। कित्ता डेविस मोदयस्य शब्देषु – सामाजिक परिवर्तनम् तेभ्य: विकल्पेभ्य:सम्बधितीस्ति । सामाजिक संगठने स्पात्। अर्थात समाजस्य आकारे तथा कार्येषु भवितुम, परिवर्तनं सामाजिकं उच्यते।
जीना के मतानुसारेण – सामाजिक परिवर्तनम् तत् शब्दं वर्तते। यत् सामाजिक प्रक्रिया अन्त: क्रिया या संघटनस्य कश्चित अङ्गे . विचलनम् या रुपान्तरणं वर्णयितुम प्रयुक्तो भवति। उपर्युक्त: विवेचनात् स्पष्टं भवति। यत समाजे कश्चिद न कश्चिद रूपे सदैव परिवर्तनं भवति।चेत् अध्ययनं करोति जर्सी ज्ञातम् भवति। यत् अद्य य: समाजे गुण विद्यमान: वर्तते पूर्वं नास्ति। अतः कथ्यते यत् एतत् परिवर्तनं सदैव प्राप्नोति। री जानसन महोदयानुसारेण एतस्य परिवर्तनस्य पञ्च बिन्दव: प्राप्नुवन्ति ।१. सामाजिक मूल्येषु परिवर्तनम् २. संस्थागत परिर्वतनम् ३.सम्पति तथा पुरस्काऽवितरण प्रणालीषु परिर्वतनम्। ४.कार्य कर्तृषु परिवर्तनम् ५.कार्यकर्तार: योग्यता: या अभिवृत्तिषु परिवर्तनम्। अन्ते सामाजिक परिर्वतनम् सामाजिक संरचना तथा च सामाजिकव्यवहारे परिर्वतनम् अस्ति। । शिक्षा सामाजिक परिवर्तनस्प प्रमुख अङ्ग: अस्ति। भूमण्डलीकरणस्य दौरे वर्तमानसमय: समाजस्य कुरीतिनां विरोधं करणे शिक्षा अस्माकं सर्वोत्तम सहायिका वर्तते। भारतस्य 70 प्रतिशतत: अधिका आबादी ग्रामीणक्षेश्रेषु निवसन्ति ।यय् ध्याने स्थापन एव वयं स्वा़ शिक्षा व्यवस्थां प्रभावशाली च तीव्र विकासे सहायक विकासे सहायको निर्मातुम शक्नोति। “शिक्षाया: समाजस्योपरि प्रभाव:” :-
समाजशिक्षाया: प्रत्येकं पक्षं प्रभावितं करोति, तर्हि तादृशी ‘ शिक्षामऽपि समाजम् प्रत्येकस्मिन पक्षे भवति।
यथा- आर्थिक:, राजनैतिक: सांस्कृतिक स्वरूपं स्यात्। इत्यस्मिन वयं अग्रे किञ्चिद विस्तारेण दक्ष्यामः। “१. शिक्षा व समाजस्य स्वरूपं”-
शिक्षा स्वरूप: समाजस्य परिवर्तनं करोति यतोहि शिक्षा समाज परिवर्तनस्य साधनं अस्ति । समाज: प्राचीनकालात् आरभ्य अद्य पर्यन्तम निरन्तर विकाशमान परिवर्तमानोस्ति। यतोहि यथा - यथा शिक्षाया: प्रसार: अभूत तेन प्रसारेण व्यक्तिनाम परिस्थितीषु दृष्टीकोणे , दैनिक दिनचर्याणाम
सांस्कृत प्रथासु प्रभाव: जात: तथा च अनेन परिवर्तनेन सम्पूर्ण समाजस्य स्वरूपं अपि परिवर्तितम्। २." शिक्षा एवं सामाजिक सुधार प्रगतिश्च'”-
शिशा सामाजिक जनानाम् अथवा अनेन प्रकारेण विकाशं करोति । . समाजे व्याप्त समस्यानाम् ,कुरीतिनाम, कुप्रथानाम ते किम् शिक्षया ये विकशिता जना: आलोचनां कुर्वन्ति।– तथा च शनै:- शनै: समाज: परिवर्तते । शिक्षा समाजं प्रति जनान् जागरूक कृत्वा , समाजस्य प्रगते: आधारं करोति । यथा शिक्षायां पूर्व अस्मिन काले केवलं वर्ग विशेषस्य एव अधिकार: आसीत् । येन समाजस्य स्वरूपः सर्वथा भिन्न: अत्यंतधार्मिक कटृरतया: रूढीवादिता: एवं भेदभावश्य भेद भावजनकं च आसीत्।कालान्तरे शिक्षा समाजे सर्वेषां कृते अनिवार्या जात । येन स्वतंत्रतां पश्चाद् सामाजिक प्रगति: दृशदे एवंञ्च किम् संस्कारश्च दृशदे जनेषु ,जना:, शिक्षिताश्च दृश्यन्ते , कश्चन लेखक: अस्ति, स:अलेखित शिक्षायाम् अनिश्चितता कारणेन तथा च अल्पतम् साधनानाम् कारणेन , सामाजिक संस्थागत उद्देश्यै च सा समाजिक कल्याणे , प्रगत्यै सोधने च बाधा आगच्छति।शिक्षा समाजस्वरूपाणि परिवतर्य तानि नियन्त्रयति । आशयोऽयं यद् व्यक्ते: मनोभावना एवं च तस्या: क्रियाकलापकानि समाजं गतिशीलतां प्रदत्ति । शिक्षा व्यक्तेः मनोभावना् परिवर्त्य तस्याः क्रियाकलापकाश्च परिवर्त्य समूहजनो निर्माति । तथा च व्यवस्था दूरीकृत्य उपयुक्त समाजिक व्यवस्था निर्मीयते।
“शिक्षा सामाजिक परिवर्तनञ्च”-
मनुष्यैरेव समाजस्य रचना जाता तस्मादस्य समाजस्याधार: मानवक्रिया वर्तते । शिक्षानुसारेणैव समेषां क्रिया च भवति । तस्माद वक्तुं शक्यं यत् शिक्षान्तर्हिता समाजव्यवस्था शिक्षा समाजञ्य परिवर्तयितुं सामर्था। तस्मात् समाजं वर्धयितुं समानता चानयितुं सर्वेषां लक्ष्यं शिक्षा विद्यते तत् शिक्षाया: प्रचारं भूल्लोके तदनन्तरं समाजञ्च नूतनायते।
“शिक्षा समाजे स्थानं-
वैंकटटायप्पा महोदयेन शिक्षा एवं समाजस्य सम्बन्ध . स्पष्टं कुर्वन् लिखति शिक्षा समाजस्य बालानां समाजीकरण कृत्वा तेषां सेवां करोति । अस्योद्देश्य युवकानां सामाजिक मूल्यानां विकास: तथा समाजस्य प्रतिमानानां आत्मसात् कर्तुं सज्जी कुर्वन एवं तान् समाजस्य क्रियाणां भागं ग्रहितुं योग्यः करणीय:। शिक्षा व्यक्ति एवं समाजाय इदम् कार्यों करोति। शिक्षा - व्यक्ति एवं समाजस्यप्रक्रियाया : आधार : शिक्षा व्यक्तित्व विकासस्य प्रक्रिया वदामः। एवं तु सामाजिक प्रक्रिया अनयोर्मध्ये सा व्यक्ति एवं समाजात सम्बन्धं स्थापयति । शिक्षासमाजंगतिशालं निर्माति , एवं विकास्य आधारपदान करोति समाजस्य व्याक्तनां व्यक्तित्वस्य विकासः शिक्षा ' द्वारा व्यक्तित्वस्य विकासः भवति ।