सदस्यः:तारिकेश चतुर्वेदी
विषय लेखनकौशल नियमाः.प्रकाराः(श्रुतलेखनं द्रष्टलेखनं च) लेखनदोषाः तत्रिवारणोपायश्च।
प्रायः सर्वैव जानन्ति अस्माकं सर्वेषाम् जीवने भाषायाः महत्वं बहु बिशिष्टं वर्तते।यया माध्य्मया जनाः परस्परं भावाभिव्यक्तिं व्यवहारं च कुर्वन्ति।यदि अस्माकं जीवने.सर्वषाम् जीवने भाषा न भविष्यति चेत्।तदा तु मनुष्यानां जीवनमपि वृथःएवभविष्यति।तस्याः भाषायाःकृते मुख्यतःचतुर्विध कौशलानि वर्तन्ते।(1)श्रवणकौशलं। (2)वाचनकौशलं। (3)पठनकौशलं। (४)लेखनकौशलं। एतेषु चतुर्षु कौशलेषु लेखनकौशलं अन्तिमम् कौशलं वर्तते।परन्च यथा नास्ति।यत् लेखनकौशलं अन्तिमम् कौशलमस्ति।अतएव अस्य कौशलस्य अभ्यासः अन्तिमे एव कुर्यात।भाषायां दक्षता प्राप्यितुं अस्य कौशलस्य अभ्यासः प्रारम्भतःएव अवश्यमेव करणीयम् छात्राणां कृते। भावानां विचाराणांसुसम्बद्ध विधेः लिखितरूप दयनीयम् लेखनकौशलस्यान्तर्गते आयाति।परन्च लिखित रचानायाः पूर्वं तस्य मौखिक अभ्यासं आवश्यकं भवति। लेखनकौशलं साहित्यदृष्ट्या प्रतियोगी परिक्षानां दृष्ट्यापि लेखनकौशलं सर्वाधिकं महत्वपूर्णं भवत्येव।यतो हि कौशलमिदं अन्य भाषा कौशलानां अपेक्षा अधिक सौकर्यपूर्णं प्रभावपूर्णं शश्क्तं च भवति। परन्च एतेषु भाषा कौशलेषु लेखनकौशलं कठिनतमं परिश्रमशीलं च वर्तते।यतो हि शब्दानां वर्णानां लिपिनां च दृष्ट्वा वयं उच्चारणं कर्तुं शक्नुमः।परन्तु लेखनकौशले आभ्यां द्वाभ्यां क्रियाभ्यां सह आकृतिनामनुसारं हस्तयोः प्रसरणं सह अनेन सावधानपूर्वकं ततदाकृतीनां लेखनं च विधेयं भवति। एकस्याः भाषायाः भाषणं पठनं श्र्वणं च कर्तुं शक्यते। परन्तु लेखनं सुलभं नास्ति। ध्वनि रूपेषु विद्य्मानां शब्दानां वर्णानां च लिपिरूपे अवतारणमेव लेखनमित्युच्यते।
।लेखनकौशलस्य प्रकाराः।
श्रुतलेखनं_ यथा वयं नाम्नैव ज्ञातुं शक्नुमः।अस्मिन् श्रुतलेखन विधौ श्रवणं कुर्वन् एव लेखनं भविष्यति। विधिरियम् आधुनिक काले नितान्त आवश्यकी विधि वर्तते।यतो हि प्राचीनकाले या शिक्षा गुरूकुल माध्यमेन गुरू शिष्य परम्परा माध्यमेन भवति स्म।तस्याम् शिक्षायाम् गुरवः यत् किमपि शिष्यानां पुरतः वदन्ती स्म।शिष्याः तस्य श्रुत्वा एव धारयन्ति स्म।अतएव वयं तस्याः परम्परायाः श्रुति परम्परायाः नाम्नः जानीमः।परन्च तस्य कालः गतः।अद्य तु विद्यालय माध्यमेन या शिक्षा भवति आधुनिकाले। तस्याम् शिक्षायाम् तु स्मृति अवबोधनाय श्रुतलेखन विधि अत्यन्त आवश्यकी वर्तते।यतो हि कक्षयाम् अध्यापकाः ये वदन्ती ।तस्य लेखनमपि आवश्यकं भवत्येव। तस्य कृते श्रुतलेखन विधेः अत्यन्त महत्वमस्ति।लेखनकौशलं विकासाय मनसः एकाग्रता वर्धनाय श्रुतलेखनं महत्वपूर्णं साधनं वर्तते।श्रुतलेखन माध्यमेन वयं न केवलं सुन्दर सुस्पष्टं लेखनं कर्तुं शक्नुमः।अपितु शीघ्रं लेखनस्यापि अभ्यासः अपि भवति।अन्येपि बह्वः लाभः भवन्ती।यथा श्रवण शक्तिना सह लेखन शक्तेः विकासः अपि भवति।अल्पकाले अधिक परिमाणस्य विषयं शीघ्रातिशीघ्रं सुन्दर लेखनं वयं कर्तुं शक्नुमः। यस्याः आवश्यकता आधुनिककाले नितान्तमपेक्षितं। श्रुतलेखन द्वारा छात्राणां स्मरण शक्ति एकाग्रता च वर्धेते।श्रुतलेखनस्यारम्भात् पूर्वं अध्यापकं छात्राणां कृते सतर्कतायाः कृते निर्देशनं कुर्यात्।यतः छात्राः लेखनाय एकाग्रः भवन्तु।ततः परम अध्यापकं प्रथमं सम्पूर्णांशं पठित्वा छात्रान् श्रावयेत्।तदनन्तरं छात्रान् तस्य पुनरोच्चारणं कृत्वा लेखनं कुर्यात।छात्राणां लेखनात् परं पुनरध्यापकः तृतीय वाचनं कुर्यात।येन माध्यमेन छात्राः स्वकीये लेखने ये ये दोषाः भवन्ती।तेषां अशुद्धि संशोधनं करिष्यन्ति।अध्यापकस्योच्चारणं शुद्धं सुस्पष्टं स्यात्।प्रत्येकं पदानां वर्णानां शब्दानां वाक्यानान्च उच्चारणं सुस्पष्टं उच्चैः स्वरैः भावानुसारं च कुर्यात।अन्ते अध्यापकं छात्राणां श्रुतलेखनस्य अशुद्धि संशोध्य तेषां छात्राणां समक्षमेव स्पष्टं कुर्यात।तथा च अशुद्ध शब्दान् सोधनाय गृहकार्य माध्यमेन एतान् शब्दान् पुनः शुद्धिकृत्य आनयतु।यथा निर्देशनं कुर्यात। विश्वश्य सर्वाषु भाषासु श्रुतलेखनस्य महत्वं भवत्येव परन्च संस्कृत शिक्षणे एतस्य महत्वं भाषा वर्तते। यतो हि संस्कृत मुख्यतः पूर्ण रूपतः व्याकरणाधारित भाषास्ति।
। ।श्रुतलेखनस्य पाठ योजनायाः सोपानं। ।
(1)सामान्य विषयाः।
(2)सामान्य उद्देश्यानि।
(3)सहायकोपकरणानि।
(4)पूर्वज्ञानं।
(1) प्रस्तावना _ आवश्यक निर्देशः यथा-लेखन पुस्तिकायाःस्थापनं लेखनीग्रहणं एकाग्रतया श्रवणं शुद्धलेखनस्य कार्य संपादनम्।
(2)बिषय प्रस्तुतिकरणं –(1)अध्यापकेन छात्राणां श्रवणार्थं प्रथम वाचनं कुर्यात।
(2) छात्राणां तस्य लेखनं कुर्वन् द्वितीय वाचनं कुर्यात।
(3)छात्राणां अशुद्धि संशोधनाय अन्तिम वाचनं।
। संशोधनं।
अध्यापकैः सह छात्रान् मिलित्वा अशुद्धि संशोधनं कुर्युः।
।श्यामपट्ट लेखनं।
श्रुतलेखे ये शब्दाः दोषपूर्णानि भवन्ति। तेषां शब्दानां लेखनं श्यामपट्टे कुर्यात।
।गृहकार्यं।
छात्रान् ये दोषपूर्णानि शब्दाः आसन्। तेषां पन्च षडवारं वा लेखनं गृहे अवश्यमेव कुर्युः।
।दृष्ट लेखनं।
दृष्ट लेखने दृष्ट्वा एव लेखनं भवति। परन्च तथापि छात्राः वह्वः अशुद्धयः कुर्वन्ति एव। यथा अनुस्वारे विसर्गे विराम चिन्हेषु इतोपि इत्यादिषु। इमे अशुद्धयः संशोधनं भवितुं अर्हति। यदा अध्यापकः छात्रान् दृट्वापि शुद्ध लेखनाय प्रेरणां दास्यति।यथा अध्यापकः यत् किमपि पाठ्य बिषयवस्तु श्यामपट्टे लिखति। तत् लेखनं सुन्दर शैल्यां सुस्पष्टं भविष्यति चेत। तदा छात्राः अपि शुद्ध लेखनाय प्रेरिताः भवन्त्येव। दृष्ट्वा सम्यक लेखनमिति बाह्यलक्षणमिति। परन्च दृष्टलेखने छात्राणां कृते कुशलता प्राप्त्यर्थं अन्यान्यपि बहूनी साधनानि वर्तन्ते। यथा छात्राणां स्तरानुकूलेन ये छात्राः प्राथमिक स्तरे सन्ति। तेषां पाठ्यपुस्तकें बहूनी आकृतिकारकाणि चित्राणि भवन्त्येव।तेषां दृष्ट्वा एव आवृत्तिकरणाय छात्रान् प्रेरितं कुर्यात अध्यापकः। पाठ्यपुस्तकें विद्यमानाः पद्यांशं गद्यांशं वा दातुम् अध्यापकः प्रभवति।
यथा- सर्वाण्यपि अक्षराणि सम परिमाणे लेखितुं पारयन्ति।
(2)सुन्दर लेखनाय अभ्यासं भवति।
(3)अक्षर पद वाक्येषु समतां पालयन्ति।
(4)विराम चिन्हानि अनुस्वारं विसर्गं इत्यादिनाम् सम्यक प्रयोगाय शिक्षणं प्रभवति।
।लेखन दोषाः।
प्रायः सर्वे जानन्ति। प्रत्येकं व्यक्तौ व्यक्तिगत भिन्नता भवत्येव।जन्मतः एव यथा शारीरिक आधारेण,मानसिक आधारेण, सामाजिक आधारेण, आर्थिक आधारेण एतेषां अधारेण व्यक्तेः स्वभावे भिन्नता आयाति। एवमेव लेखने अपि विभिन्न दोषाः अपि भवितुं अर्हन्ति।
यथा-
(1)व्यक्तीगत कारणात्- बह्वः छात्राः लेखनदोषाः प्रायः वर्णानां असम्यक ज्ञानस्य कारणमेव न कुर्वन्ति।अपितु इत्यस्मिन् तेषां व्यक्तिगत कारणमपि भवितुं अर्हति। यदि कक्षायाम् अध्यापकः लेखनं कारयन्ती। तस्मिन् समये यदि कस्यापि छात्रस्य मानसिक एकाग्रता सम्यक नास्ति। तदा तु सम्यक श्रुत्वापि अशुद्ध लेखनं करिष्यति। अतः एव लेखनगत दोषे व्यक्तित्व एकः प्रमुखं कारणं भवति।
(2)स्वभावगत कारणात्- लेखनदोषे केवलं वर्णानां असम्यक ज्ञानमेव प्रमुख कारणं न भवति। अपितु इत्यस्मिन् छात्राणां स्वभावः अपि एकः प्रमुख कारणं अस्ति। केचन् छात्राणां स्वभावः प्रारम्भतः एव चन्चलः भवन्ती। ते लेखनं प्रति उदासीनाः भवन्ति। ते कक्षायाम् अन्य स्थानेष्वपि स्वभावगत कारणात् एकस्यैव शब्दस्य एकस्मिनेव प्रष्ठे एकबारं शुद्धं लिखन्ती। तथा च तस्यैव शब्दस्य.तस्मिन्नेव.प्रष्ठे पुनः अशुद्धं लिखन्ती। एवंबिधः छात्राः स्वभावगत् कारणं लेखने दोषाः कुर्वन्ति।
(3) व्याकरणस्य अपूर्ण ज्ञानम्- सर्वे जानन्ती प्रायशः। व्याकरणं तु सर्वाषां भाषानां प्रमुखाधारः भवत्येव। यथा- संस्कृत भाषायाः , आंग्लभाषायाः , हिन्दीभाषायाः अन्ये बहुषु भाषासु शुद्ध प्रयोग कर्तुं व्याकरणं अनिवार्य रूपेण प्रमुखं साधनं वर्तते। परन्च छात्राः लेखन.समये व्याकरणगत् दोषाः कुर्वन्त्येव। एतस्य प्रमुख कारणं व्याकरणस्य असम्यक ज्ञानम। एतस्मात् कारणादेव कुत्र विसर्गस्य अनुस्वारस्य दीर्घमात्रा लघु मात्रायाः प्रयोगं करणीयमस्ति। न जानन्ती प्रायशः। संस्कृते तु ईतोपि यतोहि संस्कृत पूर्णतया व्याकरणाधारित भाषास्ति। अतः छात्राः अस्याम् भाषायां लिंन्ग संबन्धी वचनसंबन्धी अनुस्वार विसर्गसंबन्धी च दोषाः कुर्वन्ति। यथा- गृहं नपुल्लिंगे प्रयोगः भवती।परन्च छात्राः पुल्लिंगे प्रयोगः कुर्वन्ति। अत एव लेखनदोषे व्याकरणस्य असम्यक ज्ञानमपि प्रमुख कारणं भवती।
.।तत्रिवारणोपायश्च।
लेखनदोषेभ्यः निवारणाय अध्यापकस्य भूमिका महत्वपूर्णं भवत्येव।परन्च यथा नास्ति यत् इमे दोषाः केवलं अध्यापकस्य प्रयासेण एव दूरीं भवन्ती। अपितु अस्य कृते छात्रानपि प्रयासं अवश्यमेव करणीयं वर्तते। यतः लेखनदोषाः निवाऋणं भविष्यन्ति।
लेखनगत दोषाः निवारयितुं निम्नोक्ताः विषयाः श्रद्धेया सन्ति।
लेखनीग्रहणस्य रीती – प्रारम्भे लेखनीग्रहण कलायाः प्रशिक्षणं भवेत् छात्राणां कृते । यदि प्रारम्भतःएव एतत् कार्यं भविष्यति तदा अवश्यमेव अक्षराणां आकृति सम्यक भविष्यति।
(2)लेखन सामग्री अभ्यासं छात्रान् बारं-बारं कुर्यात।यतः लेखनसमये ये अशुद्धयः भवन्ती। ते प्रयासेण शुद्धाः भविष्यन्ति।
(3)लेखन समये अक्षराणां आकृतेःअवश्यमेव ध्यानं दत्वा लेखनीयम। सर्वाणि अक्षराणि समानाकृतौ दण्डान्वय खण्डान्वय पूर्वकं भवेयुः।
(4)अध्यापकस्य लेखनं छात्राणां कृते एकः आदर्शः भवती।अतः छात्राणां तस्य अनुकरणं कुर्यात।तथा च अध्यापकस्य तस्य निरिक्षणं अवश्यमेव कुर्यात।
(5)छात्राणां कृते अध्यापकं सुष्ठु आकृती युक्तानि चित्राणि प्रस्तोतव्यम्। तथा च छात्रान् तस्य उपटीकरणाय प्रेरितं कुर्यात।
(6)बिद्यालयात् गृहं गत्वा तस्य अभ्यासं कर्तुं निर्देशनं कुर्यात्।तथा च छात्राणामपि तस्य अभ्यासं अवश्यमेव कुर्यात।
(7)बिद्यालये छात्राणां मध्ये सुलेख प्रतियोगितायाः आयोजनं कुर्यात। येन माध्यमेन छात्रेषु लेखन शक्तेः विकासः भविष्यति। तथा च छात्राः शुद्ध.लेखनं प्रति प्रेरिताः भविष्यन्ति।