सदस्यः:तुलसी पात्र

अध्ययन-पत्र

संस्कृतपाठः

बोधयति । 'व्यक्तायां वाचि' इत्यर्थे 'पठ'धातोः निष्पन्नं 'पाठः' इति पदं सामान्यतः पठन पाठनं बोधनं च चेति भावान

विभिन्नेषु शब्दकोशेषु पाठस्य विभिन्नाः अर्थाः प्रतिपादिताः, यथा-

"पठ-भावे घञ् । "शास्त्रादेरभ्यासे पौनः पुन्येन उच्चारणे। (णिच्-भावे अच्) अध्यापने शिष्येभ्यः प्रतिपादने च।" इति वाचस्पत्यम् ।

"पठनमिति पाठः (पठ्-धातोः भावे घञ्-प्रत्ययः) विधिना वेदस्याभ्यसनम् । पाठनमिति पाठः (पठ् + णिच् + भावे घञ्) शिष्याणामध्यापनम्। महायज्ञः, ब्रह्मयज्ञः, पठनम्, पाठनम्, अध्ययनम्, अध्यापनम्, अध्यापना, अभ्यसनम्। इति शब्दकल्पद्रुमः ।

भारतीयपरम्परायां 'पाठः' इत्यस्य अवधारणा मौखिकीं शिक्षापद्धतिमपि सङ्केतयति -

"ब्रह्मा बृहस्पतये प्रोवाच बृहस्पतिः इन्द्राय (प्रोवाच) इन्द्रः भारद्वाजाय (प्रोवाच) भारद्वाजः ऋषिभ्यः (प्रोवाच) ऋषयः ब्राह्मणेभ्यः (प्रोचुः) ।" (ऋक्-तन्त्रम् १.४)

"बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दप्रायणं प्रोवाच" (महाभाष्यम् १.१.१) मन्यते अपि यत्

एषा मौखिकी पाठ-परम्परा अत्यन्तं समृद्धा आसीत् । वेदाः, पुराणानि, दर्शनानि, अर्थशास्त्रं, साहित्यम्, आयुर्वेदः इत्यादीनां शास्त्राणां समृद्धं ज्ञानम्। अनया कण्ठपाठ-परम्परया एव रक्षितं परिपोषितं च अस्ति। भारतीयपरम्परायां वेदस्य पदपाठः, जटापाठः, धनपाठः संहितापाठः इत्यादयः विविधाः भेदाः प्रभेदाः च प्रचलिताः आसन् । अतः पारम्परिकदृष्ट्या अस्य सम्बन्धः उच्चारणप्रक्रियायाः सन्दर्भ एव मन्यते।

भारतीयपरम्परायां पाठः इति पदं मौखिकी शिक्षापद्धति सङ्केतयति ! इत्यनेन कः अभिप्रायः ?

आधुनिक

अस्यां पाठ्यपुस्तक विशिष्टानि च उद्देश्न कोऽपि पाठः शिक्ष सिद्धान्तान् अधिक क्रियात्मके पक्ष अपि मन्यते।