सदस्यः:बबि रणा
थार्नडाइक्-सम्बन्धवादः -
एडवर्ड थार्नडाइक्आमेरिकादेशस्य महान् मनोवैज्ञानिकः आसीत । संयुक्तराज्यः आमेरिकादेशस्य विलियम्सवर्गनगरे १८७४ वर्षे अगस्तमासस्य ३१दिनाङ्के एतस्य जन्मः अभवत ।सःवाल्यकाले रोसबुरी लैटिनः विद्यालये पठितवान् ।अनन्तरं कोलम्बिया विश्वविद्यालये वेस्लेए्ँ विश्वविद्यालये च अधितवान् ।सः कैलिफोर्निया शिक्षकः विश्वविद्यालये तस्य समग्रजीवनम् व्ययीकरोति स्म ।अगस्तमासस्य९ दिनाङ्के १९४९ बर्षे आमेरिकायाः न्युयर्कस्य मोटरोसनगरे तस्य निधनः अभवत ।
थार्नडाइक् महोदयस्य शोधपत्रम् “Animals intelligences”, Educational psychology” च पुस्तकस्य आधारेण आधुनिकः शैक्षिकः मनोविज्ञानस्य वैज्ञानिकः प्रारम्भः अभवत ।थार्नडाइक् महोदयः शिक्षा मनोविज्ञानस्य जनकः इति कथ्यते ।सः “मनोवैज्ञानिकः कर्पोरेसन बोर्डस्य सदस्यः आसित् । १९१२ बर्षे सः”आमेरिकान् मनोवैज्ञानिकः सघंस्य अध्यक्षः आसित् ।
थार्नडाइकः महोदयस्य कृतिः-
· एडुकेशनाल साइकोलजी (१९०३) ।
· द साइकोलजी अफ् लर्निंग (१९१४) ।
· एनिमल इंटेलिजेन्स (१८९८) ।
· द मेजरमेण्ट अफ् इंनटेलिजेन्स (१९२३) ।
· फण्डामेटल्स अफ् लर्निंग (१९३३)
· ह्युमन नेचर एण्ड द शोशल अर्डर (१९४०)
थार्नडाइक् महोदयस्य सम्बन्धवादः.
एडवर्ड थार्नडाइक् महोदयः १९१३तम वर्षे स्वविरचितम् “Educational psychology” पुस्तके अधिगमस्य एकः नुतनः सिद्धान्तस्य प्रतिपादनम् अकरोत् । अस्य सिद्धान्तः सम्बन्धवादः इति कथ्यते । एतस्य सिद्धान्तस्य अपरनामानि सन्ति ।यथा-
· थार्नडाइकस्य सम्बन्धवादः ।
· उद्दिपकः अनुक्रिया सिद्धान्तः ।
· संयोजनवादः सिद्धान्तः ।
· प्रयासः त्रुटि च सिद्धान्तः ।
सिद्धान्तस्य अर्थः –
अयं सिद्धान्तस्य अर्थः भवति यदा व्यक्ति कोअपि कार्यं जानाति तदा तस्य पार्श्वे एकः विशिष्टः परिस्थिती तथा उद्दिपकः दृश्यते ,यत कारणेन सःप्रतिक्रिया तथा अनुक्रिया कर्तुम् प्रेरयति ।अर्थात् व्यक्तिः उद्दिपकः दृष्ट्वा अनुक्रिया कुर्वन्ति ।अनेन उद्दिपकः अनुक्रिया च मध्ये सम्बन्धः भवति ।तत्
सम्बन्धेन अधिगमः भवति । अयं सम्बन्ध उद्दिपकः प्रतिक्रिया सम्बन्ध इति कथ्यते
सिद्धान्तस्य प्रयोगः –
थार्नडाइक् स्व अधिगमसिद्धान्तस्य प्रयोगः एकः क्षुधार्त विडालःउपरि अकरोत ।सः एकःक्षुधार्त विडालम् पञ्जरे बन्धनम् अकरोत ।तत् पिञ्जरस्य कपाटम् एकः पिञ्जः माध्यमेन उद्धटितः इति व्यवस्था आसित् ।तत् पिञ्जरम् पजलः वक्स इति कथ्यते ।विडलम पिञ्जरे बन्धनम् कृत्वा पिञ्जरः वर्हिः विडालःपुरतःभोजनम् स्थापितवान् ।विडालःभोजनम् दृष्ट्वा तत् प्राप्यार्थं तथा भोजनार्थम् विडालः पिञ्जरात् वर्हि आगन्तुम अत्यन्तः प्रयत्नः अकरोत ।विडालस्य कृते भोजनम् उद्धिपकः रुपेण कार्यं करोति ।उद्दिपकेन विडालस्य अनुक्रिया प्रारम्भः अभवत ।विडालःबर्हिः आगन्तुम् अत्यन्तः प्रयत्नः कृतवान् । अनन्तरं संयोगवशात् तस्य पादः पिञ्जः मध्ये स्थापितवान् ।
तदन्तरं पिञ्जरस्य कपाटम् उद्धटितः सः बर्हिः गत्वा भोजनम् अखादत । थार्नडाइक् अस्य प्रयोगः बहुवारं अकरोत ।सः अपश्यत तत् विडालः पूर्वापेक्षा स्वल्पः समयेन तत् पिञ्जरस्य कपाटम्
उद्धाटितुम् समर्थः अभवत ।अनन्तरं अस्य प्रयोगस्य वहुवारं प्रयोगे विडालः कश्चित् त्रुटि विना पिञ्जरस्य कपाटम् उद्धघाटितुम् समर्थः अभवत ।अनेन उद्धिपकः अनुक्रिया च मध्ये सम्बन्ध जातम् ।अनेन अधिगमः भवति ।
थार्नडाइकस्य नियमाः -
थार्नडाइक् महोदयः अस्य सिद्धान्तस्य मुख्यः त्रयः नियमाः तथा पन्चः गौणः नियमाः प्रतिपादितवान् ।यथा-
मुख्यः नियमाः
1- तत्परतायाः नियमः ।
2- अभ्यासस्य नियमः ।
3- प्रभावस्य नियमः ।
गौणः नियमाः
· 1-बहुप्रतिक्रियायाः नियमः ।
· 2-मनोवृन्तेः नियमः ।
· 3-आंशिकः क्रियायाः नियमः ।
· 4-आत्मीकरणस्य नियमः ।
· 5-सम्बधितः परिवर्तनस्य नियमः ।