सदस्यः:राम जी शुक्ला

देवी पाटन मंदिर (तुलसीपुर)

देवीपाटनमन्दिरं उत्तरप्रदेशस्य बलरामपुरमण्डले स्थितं प्राचीनं महत्त्वपूर्णं च हिन्दुशक्तिपीठम् अस्ति । तुलसीपुर-नगरस्य पश्चिमभागे स्थितं मन्दिरं पतेश्वरीदेव्याः समर्पितम् अस्ति । पौराणिकपरम्परानुसारं देवीपाटनं यत्र देवीसतीयाः दक्षिणस्कन्धः पतितः । अत एव अयं स्थलः दुर्गादेव्याः ५१ शक्तिपीठेषु अन्यतमः इति प्रसिद्धः अस्ति ।

इतिहास एवं पौराणिक महत्व

हिन्दुधर्मग्रन्थानुसारं यदा भगवान् शिवः सतीदेव्याः शरीरं वहन् ब्रह्माण्डे भ्रमति स्म तदा भगवान् विष्णुः तस्याः दुःखस्य निवारणाय सुदर्शनचक्रेण तस्याः शरीरस्य अङ्गानाम् पृथक्करणं कृतवान् । अस्मिन् एव स्थाने सतीदेव्याः दक्षिणस्कन्धः पतितः इति विश्वासः अस्ति, येन शक्तिपीठस्य स्थापना अभवत्, पाटेश्वरीदेव्याः पूजायाः आरम्भः च अभवत् ।

अयं स्थलः प्राचीनकालात् भक्ति-विश्वासयोः प्रमुखं केन्द्रम् अस्ति । अस्य स्थानस्य विशेषः उल्लेखः स्थानीयपरम्परासु, लोककथासु, धार्मिकासु विश्वासेषु च प्राप्यते ।

धार्मिक महत्त्व

देवीपाटनमन्दिरं हिन्दुसमुदायस्य कृते अत्यन्तं पवित्रं मन्यते । नवरात्रे अत्र बहुसंख्याकाः भक्ताः समागच्छन्ति । मन्दिरे आयोजिताः पूजाः, संस्काराः, धार्मिकमेलाः च विशेषं प्रादेशिकं महत्त्वं धारयन्ति ।

अयं मन्दिरः विशेषतया मुण्डन-समारोहस्य (केश-मुण्डन-समारोहस्य) कृते प्रसिद्धः अस्ति । अनेके परिवाराः स्वसन्ततिनां प्रथमकेशसमारोहार्थम् अत्र आगच्छन्ति ।

भौगोलिक स्थान

एतत् मन्दिरं उत्तरप्रदेशस्य पूर्वांचलप्रदेशस्य बलरामपुरमण्डले तुलसीपुरनगरे स्थितम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य मुख्यालयस्य बलरामपुरतः प्रायः २५ किलोमीटर् दूरे अस्ति । सघनवनानां, शान्तप्राकृतिकपरिवेशानां च मध्ये अस्य स्थानं धार्मिकं महत्त्वं अधिकं वर्धयति ।

विश्वासाः परम्पराश्च

स्थानीय मान्यतानुसारं देवी पतेश्वरी भक्तानां इच्छां पूरयति । नवरात्रस्य अतिरिक्तं वर्षभरि अत्र भक्ताः आगच्छन्ति । प्रादेशिकलोकसंस्कृतौ अपि अस्य मन्दिरस्य महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति ।