सदस्यः:शुभलक्ष्मी बारिक्/प्रयोगपृष्ठम्

शैशवावस्था

शैशवावस्था १५ दिनात आरभ्य वर्षद्वयं यावत् भवति। अत्र शिशोः शारीरिक अभिवृद्धिः अत्यन्त वेगेन जायते। मानव जीवने विकासानां सर्वविध अवस्थानां मध्ये शैशवावस्था मुख्यं गुरुत्वपूर्णं च स्यात्।

J Newman – ५ वर्ष पर्यन्तं अवस्था शरीर तथा मस्तिष्कं प्रति पूर्णतः अग्रसरं भवति। सर्वविध ज्ञान प्राप्तुं इच्छां कुर्यात इति। यः किमपि शिक्ष्यते तत् सर्वं अत्यन्त वेगेन ग्रहणं करोति। स्मरणशक्ति इत्यादिनां पूर्ण प्रभावः तिष्ठत्। फ्रायङ् महोदयस्य मते मनुष्य यः भवितुम् इच्छेत तत् सर्वं एवम् ५ वर्ष पर्यन्तं भवेत्।

शैशवावस्थायां अर्थं :-  साधारणतः शिशुः जन्मतः प्रथम ६ वर्ष पर्यन्तं आयुः शैशवावस्था इति कथितुम् शक्यते।

जन्मतः २ सप्ताह पश्चात् बालपन इति अवस्थाः आयाति।

को and को -  शैशवावस्था जन्मतः ५/६ वर्ष पर्यन्तं भवति।

विशेषता :-  शैशवावस्थायां शारीरिक विकासे तिव्रता –

अपरिपक्वता – परनिर्भरता – मूल प्रवृत्यात्मक व्यवहार – मानसिक क्रियायां तिव्रतादि दृश्यते। कल्पनाशीलता – वारम्वार कथनस्य प्रवृत्ति अनुकरण प्रवृत्ति इत्यादयः प्राप्यते।

मूलप्रवृत्ति ( स्थायिभाव) :-   जन्मतः मृत्युपर्यन्तं यः प्रवृत्ति अस्माकं पारर्वे स्थियते तदेव भवति मूलप्रवृत्तिः। बालकः यदा वुभुक्षं अनुभवति क्रोधितः भवति क्रन्दनं करोति अथवा परितः यः किमपि वस्तुं दृष्ट्या मुखे प्रविशयात। एवं बुभुक्षा आदि प्रवृत्ति शेष पर्यन्त बालकस्य अन्ते एव तिष्टति अतः मूलप्रवृत्तिः इत्युच्यते।

शिक्षा :-  एवं मुख्यअङ्ग भवति बबालकस्। पालन पोषणे स्नेहपूर्ण व्यवहार तथा स्वास्थ्य – शान्त – स्वच्छ परिवेशः। व्यक्तिगत स्वच्छता इत्यादि। स्नेहपूर्ण पालन तथा व्यवहार मूलप्रवृत्तिनां प्रोत्साहनं, जिज्ञासानां सन्तुष्टि। आत्म प्रदर्शन निमित्तं अवसर कर्मेन्द्रिय तथा ज्ञानेन्द्रियाणां विकासः शिक्षणं च। नैतिकता चारित्रिक शिक्षणं च कुर्यात् इति।

शैशवावस्था द्वयः भागे विभक्त :-

1. पूर्वशैशवावस्था  ( जन्मतः ६ वर्षाणि यावत् )

2. उत्तर शैशवावस्था ( ६ वर्षात् १० वर्षाणि यावत् )

1. पूर्व शैशवावस्था :-  अस्मिन् वयसि आत्मसंप्रत्ययस्य विकासः भवति। मम माता,  मम पिता, मम वस्तूनि इति भावना बालकानां मनसि उद्भवति।

2. उत्तर शैशवावस्था :-  अस्मिन् वयसि शारीरिक परिवर्तनानि दृश्यन्ते। परन्तु पूर्वपेक्षया शारीरिक वृद्धिः मन्दं भवति। विद्यालय गत्वा अनेकानि कार्याणि स्वयसिद्ध रूपेण कर्तुं समर्थः भवेत्। स्नानं, पोषाकपरिवर्त्तनम् भोजनम् इत्यादि विषये ज्ञातवान्।

सामाजिक कार्यक्रम भागग्रहणं साहाय्यम् इत्यादि किञ्चित् किञ्चित् कृतमासीत्।

६ वर्षात् १० वर्षे मध्ये अनेकानि परिवर्त्तनानि संदृश्यन्ते।

आत्मरक्षा,  आत्मप्रशंसा, अन्येषाम् अवहेलनम् अपि कुर्वन्ति। अतः बालकस्य भाषाज्ञाने महत् परिवर्तनम् आयाति। एवम् रूपेण शैशवावस्थायां बालकस्य सामाजिक, शारीरिक, मानसिक इत्यादि क्षेत्रे अभिवृद्धिः तथा विकासं अपि परिदृश्यते।