सदस्यः:सुनन्दा बरखने

     शिक्षायाः अभिकरणानि
अस्य अभिप्रायः तेन वस्तुना अथवा व्यक्त्या  भवति। यः कार्यं करोति। अथवा प्रभावं जनयति।
बी.डी.भाटिया महोदयेन उक्तम् - "समाज:  
शिक्षणप्रक्रियायाः समायोजन क्रियते तत्   माध्यमम् औपचारिकमभिकरणं भवति ।
 वसुधैव कुटुम्बकम् ;- सनातनधर्मस्य संस्कार तथा विचारधारा अस्तित्वत्व। यत्   महोपनिषद: सहितम् अनेका: ग्रन्थेषु   लिपिबध्दम् अस्ति।  
 समुदायः- समुदायः एकः ईदृशः अतिलघु क्षेत्रीयसमूहः वर्तते। यस्य अन्तर्गते सामाजिक जीवनस्य  सर्वेषां पक्षाणां समावेश भवितुं शक्यते। इति
समुदायस्य अनेकानि वैशिष्यनि सन्ति
लॉरी-"शैक्षिकेतिहासस्य सर्वेषु स्तरेषु परिवारः  बालकस्य शिक्षाया: प्रमुखं साधनम् अस्ति ।
राष्ट्रियलक्ष्यस्य सामाजिकदृष्टया जनेषु   सजगतायाः विकास:। राष्ट्रिय -अन्ताराष्ट्रियस्तरे  घटितघटनानां बोधः भवति । मनोवैज्ञानिकदृष्ट्या सूचनानां सारल्यीकरणम्   भवति। शिक्षायाः गुणवत्ताविकासः भवन्ति।  विभित्र क्षेत्रीयकार्यक्रमाणां ज्ञानम् भवति । 
जनसञ्चारमाध्यमानि/साधनानि वा
मुक्तविद्यालयः- एतस्याः शिक्षायाः उद्देश्यं  सामान्यरूपेण शिक्षायाः प्रसारं  भवति।
शिक्षायाः आयोजनमपि जनानां सौविध्यानुसारं भवति। यथा- महाविद्यालयः, विद्यालयः,धार्मिकस्थलम्,धर्मशाला,सामुदायिकभवनम्,कारखाना,मन्दिर-मस्जिद गुरुद्वारादयः स्थानानि सन्ति । समयस्य   निर्धारणमपि तेषां सुविधानुसारं भवति । पूर्वे  अस्यां योजनायां परीक्षायोजनं प्रमाणपत्रादिवितरणस्य व्यवस्था नासीत्। परन्तु   वर्तमानकाले मुक्तविद्यालयेषु मुक्तविश्वविद्यालयेषु च परीक्षाव्यवस्था अनिवार्या वर्तते ।
समवयस्कवर्ग:- यथा राजनीतिकसंघटनानि   N.S.U.I., स्वयुवासंघटनानि  ABVP  निर्मान्ति तथैव समाजे N.S.S.,स्काउट – गाईड N.C.C. आदयः व्यस्कवर्गाः   स्वसंघटनम् निर्माय कार्यं कुर्वन्ति।   नेहरूयुवाकेन्द्रम्, श्रमकल्याणकेन्द्रम्ष सामाजशिक्षाकेन्द्रम् एवं बहुमुखीकेन्दम्  प्रथमकेन्द्ररूपेण मुम्बई नगरे स्थापितम् ।