सदस्यः:2110180 Srinidhi P Joshi/प्रयोगपृष्ठम्
ओडिशा (पूर्वं उड़ीसा) भारतस्य २८ राज्येषु अन्यतमम् अस्ति, यत् पूर्वतटे स्थितम् अस्ति । इसके पूर्वोत्तर में पश्चिम बंगाल, उत्तर में झारखण्ड, पश्चिम एवं वायव्य में छत्तीसगढ़, दक्षिण एवं दक्षिण-पश्चिम में आन्ध्रप्रदेश, राज्यों से परितः है। ओडिया (पूर्वं ओरिया इति नाम्ना प्रसिद्धा) आधिकारिकभाषा अस्ति तथा च सर्वाधिकं प्रचलिता भाषा अस्ति, २००१ तमे वर्षे जनगणनानुसारं ३३.२ मिलियनं जनाः भाषन्ते ।[१] आधुनिकं ओडिशाराज्यं १९३६ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य १ दिनाङ्के ब्रिटिशभारतस्य प्रान्तरूपेण स्थापितं, तत्र ओडियाभाषिणां प्रदेशानां प्रधानता आसीत् ।[२] एप्रिल-मासस्य १ दिनाङ्कः ओडिशा-दिवसः इति आचर्यते। ओडिया साहित्य के इतिहास का नक्शा इतिहासकारों द्वारा निम्नलिखित चरणों के साथ बनाया है, पुरानी ओडिया (900–1300 ई.), प्रारंभिक मध्य ओडिया (1300–1500 ई.), मध्य ओडिया (1500–1700 ई.), उत्तरार्ध मध्य ओडिया (1700–1850 ई ई.) तथा आधुनिक ओडिया (१८५० ई. से वर्तमान तक)। परन्तु ओडियासाहित्यस्य विकासस्य विकासस्य च कारणेन एतत् कच्चा वर्गीकरणं कुशलतया वास्तविकं चित्रं आकर्षयितुं न शक्तवान्। यहाँ हम कुल कालखण्डों को विभिन्न चरणों में विभाजित करते हैं जैसे चार्य साहित्य का युग, सरला दास का युग, पञ्चसख का युग, उपेन्द्र भंजा का युग, राधानाथ का युग, सत्यबादी का युग, मार्क्सवाद का युग या प्रगति युग का युग, रोमांटिकवाद का युग या... सबुजा युग, उत्तर स्वतंत्र युग।
ओडिया काव्य की आरम्भ चार साहित्य के विकास के साथ मेल खाता है, इस प्रकार महायान बौद्ध कवियों द्वारा प्रारम्भ किया गया साहित्य।[5] यह साहित्य "संध्या भाषा" नामक विशिष्ट रूपक में लिखा गया था और लुईपा, कन्हूपा जैसे कवि ओडिशा के क्षेत्र के हैं। चार्यस्य भाषा प्रकृतिः इति मन्यते स्म ।
ओडिशायाः प्रथमः महाकविः प्रसिद्धः सरलादासः अस्ति यः महाभारतस्य रचनां कृतवान्, न तु संस्कृतमूलात् सटीकानुवादः, अपितु पूर्णतया स्वतन्त्रः ग्रन्थः। सरलामहाभारतस्य १५२,००० श्लोकाः सन्ति, यदा तु संस्कृतसंस्करणे १,००,००० श्लोकाः सन्ति । अनेककाव्येषु महाकाव्येषु च सः सरलामहाभारतस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति । चण्डीपुराणं विलङ्करामायणं च तस्य प्रसिद्धे कृतौ । सरला दास के समकालीन अर्जुन दास ने ओडिया में एक महत्वपूर्ण दीर्घ काव्य राम-बिभा लिखा।
१६ शताब्द्यां प्रति पञ्च कवयः उद्भूताः, यद्यपि तेषां मध्ये शतवर्षान्तरम् अस्ति । परन्तु वे पंचशाख नाम से प्रसिद्ध हैं क्योंकि वे उसी विचारधारा में उत्कलिया वैष्णव धर्म में विश्वास करते थे। कवयः बलरामदासः, जगन्नाथदासः, अच्युतनानददासः, अनन्तदासः, जसोबन्तदासः च सन्ति । पंचशाखा अतिशयेन वैष्णवाः विचारेण। १५०९ तमे वर्षे विष्णोः ओडियाभक्तः चैतन्यः यस्य पितामहः मधुकरमिश्रः बङ्गालदेशं प्रव्रजितवान् आसीत्, सः स्वप्रेमस्य वैष्णवसन्देशं गृहीत्वा ओडिशाम् आगतः । तस्मात् पूर्वं संस्कृतस्य अग्रणीरचनाकारानाम् एकः जयदेवः स्वस्य गीतागोविन्दद्वारा वैष्णवधर्मस्य सम्प्रदायस्य उद्घोषं कृत्वा भूमिं सज्जीकृतवान् आसीत् । चैतन्य की भक्ति मार्ग रागानुग भक्ति मार्ग के नाम से जाना जाता था, परन्तु पंचशाखा चैतन्य से भिन्न थे और ज्ञान मिश्र भक्ति मार्ग में विश्वास करते थे, जिसका उपर्युक्त चार्य साहित्य के बौद्ध दर्शन से समानता है। ओडिशा-राज्यस्य महत्त्वपूर्णनृत्यरूपेषु अन्यतमम् अस्ति महरी नृत्यम् । ओडिशा-नगरस्य मन्दिरेषु महरीनृत्यस्य उत्पत्तिः अभवत् । ओडिशा-नगरस्य इतिहासे ओडिशा-नगरस्य देवदसी-सम्प्रदायस्य प्रमाणं प्राप्यते । देवदसीः ओडिशा-मन्दिरेभ्यः समर्पिताः नृत्यकन्याः आसन् । ओडिशानगरे देवदासीः महरी इति नाम्ना प्रसिद्धाः आसन्, तेषां कृते कृतः नृत्यः महरीनृत्यः इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत् । ओडिशानगरे अन्यप्रकारस्य महरीनर्तकानां अपि दर्शनं कर्तुं शक्यते, ये समर्पणनियोगः इति प्रसिद्धाः सन्ति । समर्पदानियोगस्य कर्तव्यं देवताओं के अनुष्ठान शोभायात्रा के समय नृत्य करना है। ये नर्तक रथयात्रा, झूलन यात्रा, डोला यात्रा आदि के दौरान प्रदर्शन करते हैं।