सदस्यः:2210379asmithagururaj/प्रयोगपृष्ठम्
कतिपयवर्षसहस्राणि पूर्वं यदा मानवैः प्रथमवारं भूमिः, पशुपालनम् इत्यादीनां व्यक्तिगतसम्पत्त्याः इत्यादीनां आर्थिकसम्पदां विषये सूचनासञ्चयस्य आवश्यकता विकसिता तदा लेखाशास्त्रस्य उत्पत्तिः अभवत् मालसेवानां आदानप्रदानस्य उत्तरदायित्वार्थं निर्मितं सूचनाव्यवस्थारूपेण सा उद्भूतवती ।धनस्य आविष्कारेण मालसेवानां आदानप्रदानस्य प्रकारस्य सुगमता अभवत् । धनं मापनस्य एककं जातम् । इतिहासे व्यक्तिनां समाजानां च ‘वित्तीयसूचनाआवश्यकतानां’ प्रतिक्रियारूपेण लेखाव्यवसायः निरन्तरं वर्धमानः अस्ति ।लेखाशास्त्रं आर्थिकसामाजिकविकासस्य कार्यम् अस्ति । व्यापारस्य भाषा अस्ति। एतत् वैज्ञानिकरूपेण पुस्तकसमूहे मौद्रिकरूपेण व्यापारव्यवहारस्य अभिलेखनं करोति । सर्वेषु प्रकारेषु व्यापारिकक्रियासु नगदस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति । एकः पक्षः तत् ददाति अपरः पक्षः तत् प्राप्नोति। अनगदव्यवहारेषु अपि भविष्ये नगदं दातव्यं वा प्राप्तव्यं वा भवति । लेखाशास्त्रं वित्तीयविवरणरूपेण वर्गीकृतरूपेण सारांशितरूपेण च सूचनां ददाति ।अस्मिन् व्यापारलेखः, लाभहानिलेखः, तुलनपत्रं च सन्ति । लेखा इति उत्तरदायित्वस्य सः पक्षः यः यस्य प्रयोजनाय नगदं भुक्तं वा प्राप्तं वा तस्य लेखान् करोति । व्यापारलेखः लाभहानिलेखश्च कस्यचित् अवधिविशेषस्य कृते अर्जितलाभस्य हानिस्य वा निश्चयार्थं सज्जीकृता भवति । तुलनपत्रे व्यावसायिकस्य वित्तीयस्थितिः कालविशेषे इव दर्शिता भलेखाधिकारिणः लेखाशास्त्रस्य अभ्यासकाः भवन्ति । ते सूचनाविशेषज्ञाः सन्ति ये व्यावसायिक-अव्यापारिक-क्रियाकलापानाम् विशिष्ट-वित्तीय-घटनानां विषये आर्थिक-सूचनाः एकत्रयन्ति, संसाधयन्ति, प्रतिवेदयन्ति च । अद्यत्वे वयं व्यावसायिकलेखाक्रियासु संलग्नाः कतिपये कोटिव्यक्तिः, एतादृशसूचनायाः उपरि आश्रिताः च कतिपये कोटिजनाः पश्यामः । एवं कस्यापि देशस्य आर्थिकसामाजिकविकासस्य वर्णक्रमे लेखाशास्त्रस्य विस्तृतव्याप्तिः भवति, भवेत् सः विकसितः, विकासशीलः वा पश्चात्तापः वा ।
लेखाशास्त्रस्य महत्त्वम्
[सम्पादयतु]
लेखाशास्त्रं ‘व्यापारस्य भाषा’ इति मन्यते । एतादृशसूचनायां रुचिं विद्यमानानाम् विभिन्नपक्षेभ्यः व्यवसायस्य वित्तीयसूचनाः प्रसारयितुं प्रयुक्ता भाषा अस्ति । यदा कस्यापि घटनायाः सूचनां दातव्या (आङ्ग्लभाषायां, हिन्दीभाषायां, कन्नडभाषायां कथयन्तु) तदा केचन नियमाः प्रयत्नपूर्वकं अनुसृताः भवन्ति येन यत् संप्रेषितं तत् पाठकैः समुचितरूपेण अवगम्यते।
तथैव लेखाशास्त्रे अपि व्यापारस्य घटनाः उपयोक्तृभ्यः कतिपयानां नियमसमूहानां यत्नपूर्वकं अनुसरणं कृत्वा संप्रेषितव्याः, येन फर्मः दुर्बोधतायाः जोखिमे न धावति लेखाभाषायाः द्वौ महत्त्वपूर्णौ घटकौ स्तः – (1) ‘डेबिट् एण्ड् क्रेडिट्’ इति रूपेण चिह्नानि तथा (2) सामान्यतया स्वीकृतलेखासिद्धान्तरूपेण (GAAP) व्याकरणिकनियमाः| लेखाशास्त्रं ‘पुस्तकपालनात्’ उद्भवति यत् तेषां सर्वेषां व्यावसायिकव्यवहारानाम् लेखापुस्तकेषु सम्यक् अभिलेखनस्य विज्ञानं कला च भवति यस्य परिणामेण धनस्य अथवा धनस्य मूल्यस्य स्थानान्तरणं भवति लेखाशास्त्रस्य सम्बन्धः विभिन्नानां लेखापुस्तकानां, कथयतु, जर्नल् प्रॉपर, सहायकपुस्तकानां, लेजर इत्यादीनां, परिपालनस्य कार्येण सह भवति, ये सामान्यतया कनिष्ठकर्मचारिभिः यथा यथा व्यवहारः भवति तथा तथा क्रियते| अस्य कारणात् एतानि पुस्तकानि Books of Original Entry इति उच्यन्ते । यद्यपि मूल अभिलेखाः व्यवस्थितरूपेण परिपालिताः सन्ति तथापि ते स्वयमेव निर्णयार्थं (निर्णयार्थं) सूचनां दातुं न शक्नुवन्ति यावत् तेषां विश्लेषणं व्याख्या च न भवति अतः लेखाशास्त्रं चित्रे आगच्छति।उद्धृतपरिभाषाणां परीक्षणेन वयं अनुमानं कर्तुं शक्नुमः यत् पुस्तकपालनं अभिलेखनपक्षस्य विषये वर्तते। अपरपक्षे व्यापकप्रकृतेः कारणात् लेखाशास्त्रे पुस्तकपालनं समावेशितम् अस्ति तथा च अभिलेखितानां दत्तांशस्य विश्लेषणं व्याख्यानं च स्वस्य स्पर्शकं प्रसारयति वस्तुतः लेखा व्यवहारानां अभिलेखनार्थं सम्यक् प्रणालीं परिकल्पयति ।
लेखाशास्त्रस्य लाभाः
[सम्पादयतु]भवतः जीवने लेखाशास्त्रस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति, भवता अवगतं वा न वा, भवन्तः सम्भवतः पूर्वमेव लेखासिद्धान्तान् अनेकधा प्रयोजयन्ति यथा, अस्माकं बहवः “धनस्य अन्ते अतिशयेन मासः अवशिष्टः” इति अनुभवन्ति । यदि भवान् मासिकं गृहस्य बजटं प्रबन्धयति तर्हि भवान् पूर्वमेव मासस्य आयस्य व्ययस्य च पूर्वानुमानं कर्तुं जानाति, तथा च भवान् स्वस्य सर्वाणि आर्थिकदायित्वं पूरयितुं शक्नोति, बचते किमपि स्थापयितुं शक्नोति इति निश्चयं कर्तुं सावधानीपूर्वकं बजटं निर्मातुं प्रयत्नः करणीयः
गृहसुधारपरियोजनायाः, अवकाशस्य वा अन्यस्य नैमित्तिकव्ययस्य बजटं निर्मायन्ते सति भवान् सरललेखाप्रक्रियाणां उपयोगं अपि कर्तुं शक्नोति यत्र भवान् अतिव्ययस्य सावधानतां कर्तुम् इच्छति। मूलभूतलेखाविना अस्माकं आर्थिकजीवनस्य निरीक्षणं प्रायः असम्भवं स्यात्।
लेखाशास्त्रस्य कतिपयान् भिन्नान् पक्षान् समीपतः अवलोकयामः ।
बजट करण
बजटनिर्धारणं प्रथमेषु महत्त्वपूर्णेषु च सोपानेषु अन्यतमम् अस्ति यत् कोऽपि लेखाधिकारी ग्राहकस्य कृते अथवा स्वस्य कृते करोति। बजटं सम्यक् निर्धारयितुं भवद्भिः स्वस्य आयस्य, नियतव्ययस्य, विद्यमानस्य तरलसम्पत्त्याः च सावधानीपूर्वकं विश्लेषणं करणीयम् । एकदा भवन्तः तत् कृतवन्तः तदा भवन्तः द्रष्टुं शक्नुवन्ति यत् ताः सङ्ख्याः भवतः आर्थिकलक्ष्यैः सह कथं सङ्गताः सन्ति । यथा, यदि भवान् मासे २००० डॉलरं अर्जयति, प्रतिमासं ५०० डॉलरं रक्षितुम् इच्छति तर्हि प्रतिमासं $१५०० तः न्यूनः नियतव्ययः भवितुम् अर्हति ।
व्ययम्
सुबजटिंग् इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् आयेन सह व्ययस्य सन्तुलनं करणीयम्, आपत्काले वा बचतार्थं वा यदि अप्रत्याशित आपत्कालः न भवति तर्हि अवशिष्टं धनं त्यक्तुं सुनिश्चितं भवति
निवेशाः
धननिवेशार्थं प्रशंसायाः अवधारणा अत्यावश्यकी अस्ति । धनस्य समयमूल्यं (TVM), लेखासिद्धान्तानां च सभ्यपरिग्रहः इत्यादयः अवधारणाः भवन्तं भवतः भविष्यस्य कृते बुद्धिमान् निवेशं कर्तुं स्थापयितुं शक्नुवन्ति ।
करः
लेखाशास्त्रेण सह अधिकांशजनानां यः सामान्यः अन्तरक्रिया भवति सः करऋतौ भवति । यदि भवान् वर्षे पूर्णे स्वव्ययस्य आयस्य च अनुसरणं कृतवान् तर्हि करस्य ऋतुः सुलभः भविष्यति।
धनस्य रक्षणम्
धनस्य बचतम् एकं बजटं निर्मातुं अत्यावश्यकं यत् भवन्तं स्वलक्ष्यं प्राप्तुं समर्थं करोति तथा च व्ययस्य, बचतस्य, निवेशस्य च पूरकं भवति।
