सदस्यः:2341125gowri/प्रयोगपृष्ठम्

न्यायवैद्यकीयचिकित्सा

फोरॆन्सिक्-औषधं आपराधिक-न्यायव्यवस्थां समर्थयितुं चिकित्सा-ज्ञानं प्रयुज्यते। अस्मिन् विषप्रयोगः, हिंसा, आत्महत्या इत्यादिभिः बाह्यैः अथवा अप्राकृतिकैः कारकाभिः कृतानां क्षतानां वा मृत्यूनां परीक्षणं निदानं च भवति, तथा च कानूनी-प्रकरणेषु एतेषां निष्कर्षानां उपयोगः भवति।अस्मिन् बहुविषयकक्षेत्रे फोरॆन्सिक्-पैथोलजि, मनोचिकित्सा, ओडोन्टोलजि, रेडियोलजि, टाक्सिकोलजि इत्यादयः विशिष्टाः सन्ति। फोरॆन्सिक्-चिकित्सायाः द्वौ मुख्यौ शाखौ स्तः।

क्लिनिकल्-फ़ारेन्सिक्- औषधिः जीवितेषु रोगिणां आघातस्य अन्वेषणं करोति।

पैथोलाजिकल्-फ़ारेन्सिक्- औषधिः मृत्योः कारणं निर्णेतुं मृतस्य परीक्षणं करोति।

इतिहासः 19 शताब्द्यां थामस् स्टुवर्ट् इत्यनेन परिकल्पितं क्लिनिकल्-फ़ारेन्सिक्-मेडिसिन् इति पदं विधिविषयेषु चिकित्सा-साक्ष्यस्य प्रयोगं निर्दिशति। यद्यपि एषा परिकल्पना पूर्वं आसीत् तथापि तस्य कृते सुविकसितायाः विधि-चिकित्सा-व्यवस्थानां च औपचारिक-मान्यतां आवश्यकम् आसीत्। प्रारम्भिकानां फोरॆन्सिक्-अभ्यासानां साक्ष्यं 220 B.C.E. पर्यन्तम् अस्ति। चीनदेशस्य किन्-राजवंशे, यत्र वैद्यशास्त्रस्य विधिशास्त्रस्य च सम्बन्धः अभिलेखितः आसीत्। 18 शताब्द्यां फ्रान्स्-देशे फोरॆन्सिक्-औषधं विषयरूपेण उद्भूतम्। 1819 तमे वर्षे, जोन् लोब्स्टीन् स्ट्रेस्बर्ग्-विश्वविद्यालये रोगविज्ञानस्य प्रथमः प्राध्यापकः अभवत्, येन रोगविज्ञान-न्यायवैद्यकीय-चिकित्सायाः उपक्षेत्ररूपेण स्थापना अभवत्। ऐतिहासिकदृष्ट्या, शरीरपरीक्षायाः माध्यमेन मृत्योः कारणानि निर्धारयितुं फोरॆन्सिक्-रोगविज्ञानस्य उपयोगः कृतः अस्ति। पशूनां शवपरीक्षाः 400 B.C.E. वर्षात् आरभ्यन्ते, परन्तु 13 शताब्द्यां यावत् मानवशरीराणि पवित्रानि अस्पृश्यानि च इति मन्यन्ते स्म, यदा विधिभिः विच्छेदनं अनुमन्यते स्म। अनेन परिवर्तनेन रोगविज्ञानस्य महती प्रगतिः साधिता, येन मानवशरीरस्य विषये, रोगकारणानां विषये, आधुनिकवैद्यकीयपद्धतीनां स्वीकरणस्य विषये च बोधः वर्धितः।

नैदानिक फोरेंसिक चिकित्सा क्लीनिकल्-फ़ारेन्सिक्-औषधं, बाह्य-अप्राकृतिक-कारणैः आघातं वा क्षतिं वा अनुभवितानां जीवितानां व्यक्तिनां परीक्षणे मूल्याङ्कने च केन्द्रितम् अस्ति। अस्मिन् शाखायां आक्रमणेन, दुर्घटनाभिः, दुरुपयोगेन वा घटनायाः क्षतेः मूल्याङ्कनं भवति, विधिसम्बन्धि-प्रकरणानां कृते चिकित्सासम्बन्धि-साक्ष्यं प्रददाति। इदं निष्कर्षानाम् अभिलेखनं कृत्वा, विशेषज्ञस्य साक्ष्यं दत्त्वा, जीवितरोगिणां विषयेषु परीक्षणेषु साहाय्यं कृत्वा च औषधस्य विध्याः च मध्ये अन्तरं पूरयति। पैथोलॉजिकल फोरेंसिक मेडिसिन पैथोलाजिकल्-फ़ारेन्सिक्-औषधं फ़ारेन्सिक्-विज्ञानस्य महत्त्वपूर्णं शाखम् अस्ति यत् मृतस्य परीक्षणं कृत्वा व्यक्तेः मृत्युः कथं, किमर्थं च अभवत् इति अवगन्तुं केन्द्रितम् अस्ति। अस्मिन् बाह्यस्य आन्तरिकस्य च व्रणानां, रोगाणां, मृत्योः कारणभूतानां अन्यानां कारकाणां च अध्ययनं भवति। फोरॆन्सिक्-रोगशास्त्रज्ञाः कारणस्य (e.g., आघातः, रोगः, विषप्रयोगः) प्रकारस्य (प्राकृतिकः, आकस्मिकः, नरहत्यः, अथवा आत्महत्या) मृत्योः कालस्य च विवरणानि उद्घाटयितुं शवपरीक्षणं कुर्वन्ति। चिकित्सा-निष्कर्षान् विधि-प्रश्नैः सह योजयित्वा, विधि-अन्वेषणेषु, विशेषतः आपराधिक-प्रकरणेषु, एतत् क्षेत्रं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। यथा, फोरॆन्सिक्-रोगशास्त्रज्ञाः व्रणानां, अस्थिभंगानां, विषाक्त-पदार्थानां वा विश्लेषणं कुर्वन्ति यत् मृत्युः असङ्गत्या वा प्राकृतिककारणैः वा अभवत् इति निर्णेतुं। ते अन्यैः फोरॆन्सिक्-विशेषज्ञैः सह अपि सहयोगं कृत्वा शरीरस्य विषये अपराध-स्थलस्य साक्ष्यस्य व्याख्यां कुर्वन्ति, यथा शस्त्र-चिह्नानि, रक्त-प्रतिरूपाणि, अपघटन-चरणानि वा। एषः उपक्षेत्रः न केवलं अपराधान् परिहर्तुं साहाय्यं करोति अपितु निवारणीयानां मृत्यूनां प्रतिरूपाणां अभिज्ञानद्वारा सार्वजनिक-स्वास्थ्य-अध्ययनेषु, सुरक्षा-सुधारणेषु च योगदानं करोति।

फोरेंसिक ऑटोप्सी फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षा इति मृतव्यक्तेः समग्रं विस्तृतं च परीक्षणम् अस्ति, यत् मुख्यतया मृत्योः कारणं, तस्य रीतिः (प्राकृतिकं, आकस्मिकं, आत्महत्यात्मकं, नरहत्यां वा अनिर्दिष्टं वा) तथा मृत्योः परितः स्थितयः च निर्धारयितुं क्रियते। शङ्कितानां वा अव्यक्तानां वा मृत्यूनां प्रकरणेषु एतादृशी शवपरीक्षा आवश्यकं भवति, तथा च प्रायः आपराधिक-अन्वेषणस्य, नागरिक-विषयाणां, आश्वस्ति-आवेदनानां च महत्त्वपूर्णः भागः भवति। फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षाः सामान्यतया फोरॆन्सिक्-रोगविज्ञानीभिः, विधि-व्यवस्थायां रोगविज्ञानस्य प्रयोगे विशेषतया प्रशिक्षिताः चिकित्सा-व्यावसायिकाः च कुर्वन्ति। फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षा बाह्यपरीक्षया आरभ्यते, यत्र आघातस्य दृश्यमानचिह्नानां कृते शरीरस्य सावधानतया निरीक्षणं भवति, यथा क्षतानि, क्षतानि, व्रणानि, दाहाः, अपि च शस्त्राणां, मादकद्रव्याणां, विषाणूनां वा उपयोगं सूचयितुं शक्यं किमपि चिह्नं वा अवशिष्टं वा। मृतस्य वस्त्राणि, व्यक्तिगतानि वस्तूनि च प्रमाणार्थं परीक्षितानि भवन्ति, यथा तन्तवः, रक्त-धब्बाः, गन्पौडर् अवशिष्टानि वा। हिंसायाः परिणामेन वा अन्यैः बाह्यकारकाणां परिणामेन वा मृत्युः भवति वा इति निर्णेतुं एतत् साहाय्यं करोति।

तदनन्तरं आन्तरिकपरीक्षा क्रियते, यत्र शरीरम् उद्घाट्यते तथा च प्रत्येकस्य अङ्गस्य असामान्यतायाः, रोगस्य, वा क्षतेः कृते परीक्षणं भवति, येन मृत्युः भवेत्। फोरॆन्सिक्-रोगशास्त्रज्ञाः हृदयस्य, फुफ्फुसस्य, यकृत् इत्यस्य, अन्यानां अङ्गानां च आघातस्य रोगस्य वा लक्षणानां कृते परीक्षणं कुर्वन्ति, व्यक्तेः मृत्योः कारणभूतानि कानिचन स्थितयः सन्ति इति सूचयन्ति। अधिक-सूक्ष्मविश्लेषणार्थं उतकाः अवयवाः च प्रायः संरक्षिताः भवन्ति, अतिरिक्तपरीक्षायै च नमुनाः स्वीकृताः भवन्ति।

विषविज्ञानं फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षासु महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। रक्तस्य, मूत्रस्य, अन्यानां द्रवानां वा उतकानां वा परीक्षणं भवति यत् मादकद्रव्याणां, मद्यस्य, विषस्य, अन्येषाम् विषाक्तपदार्थानां वा उपस्थितिः अस्ति यत् मृत्योः कारणभूतम् आसीत् इति। विषविज्ञान-प्रतिवेदनानि, व्यक्तिः अधिकमात्रायाः, विषप्रयोगस्य, मादकद्रव्याणां वा कारणात् अम्रियत वा इति निर्णेतुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति, तथा च ते मृत्युं जनयमानस्य आघातस्य कृते अथवा तस्य कारणभूतस्य पदार्थस्य उपस्थितिं अपि प्रकटयितुं शक्नुवन्ति।

सम्पूर्णे शवपरीक्षायां, विस्तृतं प्रलेखनं अभिलेखितम् अस्ति, यत्र छायाचित्राणि, रेखाचित्राणि, निष्कर्षेषु विस्तृतानि टिप्पण्यः च सन्ति। एताः यथार्थां वस्तुनिष्ठां च सूचनां प्रदातुं महत्त्वपूर्णानि सन्ति यानि न्यायालये वा विधि-कार्यवाहिन्यां वा उपयोक्तुं शक्यन्ते। फोरॆन्सिक्-रोगविज्ञानी प्रायः स्वनिष्कर्षाणां सारांशं लिखितप्रतिवेदनं सज्जीकरोति, तथा च अपराध-प्रकरणेषु अथवा सिविल्-प्रकरणेषु विशेषज्ञसाक्षिरूपेण साक्ष्यं दातुं आहूतुं शक्नोति। फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षणस्य महत्त्वपूर्णं वैधानिकं चिकित्सात्मकं च महत्त्वं वर्तते। ते आपराधिक-अन्वेषणेषु आवश्यकं साक्ष्यं प्रददति, असङ्गत्या मृत्युः अभवत् वा आकस्मिकः वा इति स्पष्टं कर्तुं साहाय्यं कुर्वन्ति। नरहत्यायाः प्रकरणेषु, फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षणं प्रयुक्तस्य शस्त्रस्य प्रकारम्, क्षतेः रीतिं, पीडितस्य सम्भाव्यानि अन्तिमानि क्षणानि च प्रकटयितुं शक्नोति। आकस्मिकमरणस्य सन्दर्भेषु, शवपरीक्षा सुरक्षोपायानां उल्लङ्घनं कृतम् अस्ति वा अथवा उपेक्षया संलग्ना अस्ति वा इति निश्चेतुं साहाय्यं करोति। एतदतिरिच्य, न्यायवैद्यकीय-शवपरीक्षाः नागरिक-विषयेषु उपयुज्यन्ते, यथा अनुचित-मृत्यु-प्रकरणेषु, आश्वस्ति-आवेदनानां परिस्थितिं स्पष्टीकृत्य च।

चिकित्साविषयक-शवपरीक्षाः अपि चिकित्सा-ज्ञानं वर्धयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। मृत्योः कारणानां अध्ययनेन रोगशास्त्रज्ञाः रोगाणां, पर्यावरणस्य सङ्कटानां, सार्वजनिकस्वास्थ्यस्य प्रवृत्तेः वा विषये नूतनाः सूचनाः उद्घाटयितुं शक्नुवन्ति। ते क्षतेः विषस्य वा चिकित्सायै चिकित्सा-नियमावल्याः विकासे अपि योगदानं कुर्वन्ति, यत् भविष्ये मृत्युं निवारयितुं महत्त्वपूर्णं भवितुम् अर्हति। अन्ततः, फोरॆन्सिक्-शवपरीक्षाः व्यक्तेः मृत्योः विषये सत्यं उद्घाटयितुं, न्यायः प्रदत्ता इति सुनिश्चितं कर्तुं च उभयोः कार्यं कुर्वन्ति। ते वैज्ञानिकं, निष्पक्षं मूल्याङ्कनं प्रदास्यन्ति यत् आपराधिक-नागरिक-विधि-व्यवहारेषु निर्णायकां भूमिकां निर्वोढुं शक्नोति, येन मानवस्य स्वास्थ्यस्य सुरक्षायाः च गहनं अवबोधः भवेत्।

                                          ************************