सदस्यः:2411613arnav/प्रयोगपृष्ठम्

अर्थशास्त्रं नाम मानवानां व्यवहारस्य, समाजस्य च धारणायाः सर्वाधिकं प्राचीनं वैज्ञानिकं विद्याक्षेत्रम्। अस्य विद्यायाः मूलं यत् तत्त्वं तदिदं—मर्यादितेषु संसाधनेषु अनन्तानां कामानां पूर्त्यर्थं युक्त्या निर्णयः कर्तव्यः इति। प्राचीनभारते कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रं नाम ग्रन्थः अस्य विषयस्य सर्वथा प्राधान्यम् उपदर्शयति। तस्मिन् राज्यस्य कोशस्य, व्ययस्य, व्यापारस्य, कृषेः, करव्यवस्थायाः, दण्डनीत्याः, आर्थिकविनिमयस्य च सूक्ष्मा विचारणा वर्तते। अर्थशास्त्रस्य परिभाषा केवलं वित्तस्य व्यवस्थापनं न भवति, अपि तु समाजस्य सर्वाङ्गीण उन्नतिः, धनप्रवाहस्य समन्वयः, मानवशक्तेः सदुपयोगः, संसाधनानां विवेकपूर्णं वितरणं च अस्य सार्वभौमं लक्ष्यं भवति।

अर्थशास्त्रे प्रथमं “उत्पादनम्” इति तत्त्वं सर्वाधिकं प्रमुखं मन्यते। उत्पादनस्य साधनानि चत्वारि—भूमिः, श्रमः, पूँजी, व्यवस्थापनं च। भूमिः पर्यावरणेन सह अविभाज्यं संसाधनं यत् कृष्यादिकर्मभ्यः आधारभूतं भवति। श्रमः स जीवमानः शक्तिरेकः यः उत्पादनप्रक्रियायां वेगं, गुणवत्ताां च निर्धारयति। पूँजी तु यन्त्राणि, धनसम्भाराः, स्थापत्यरचनाः, तन्त्रज्ञानम् इत्यादिरूपेण उपस्थितम्। व्यवस्थापकः पुनः संसाधनानां सम्यग्-समन्वयक: यस्य धैर्यं, योजना, नवोन्मेषः, निर्णयशक्ति च आर्थिकप्रगत्याः केन्द्रं भवति।

तत्रैव “वितरणम्” इति अर्थतत्त्वं अत्यन्तं सूक्ष्मं चर्चास्पदं च। यत् संसाधनानि सीमितानि, लोकानां कामाः अनन्ताः, तस्मात् वितरणप्रक्रिया न्याय्यरूपेण कर्तव्या। अर्थशास्त्रज्वराः सम्यग्विनिमयस्य, परिश्रमस्य मूल्यनिर्णयस्य, पूँजीपरिश्रमयोः तुलनात्मकस्य प्रयोजनस्य च विविधानि सिद्धान्तानि प्रतिपादितवन्तः। तत्र श्रममूल्यं कियत्? पूँजीलाभः कियत्? इत्येतानि प्रश्नानां उत्तराणि समाजस्य आर्थिकधारणाम् अत्यन्तं प्रभावितानि कुर्वन्ति।

अर्थशास्त्रे तृतीयं स्थूलतत्त्वं “विनिमयः”। मानवसमाजे प्राचीनकाले हिंस्रवस्तुविनिमयः (बार्टर्-सिस्टीम् इति आधुनिकशब्देन ज्ञातः) वर्तते स्म। परन्तु कालान्तरात् धनेन विनिमयः सर्वतोभ्यः श्रेष्ठः विधिरिति स्वीकृतः। धनस्य मूलं तत्त्वं तदिदं—लोकानाम् विश्वासः। यत्र राष्ट्रं स्थिरं, अर्थनीति विश्वसनीया, तत्र धनस्य मूल्यं निश्चलत्वम् आप्नोति। विनिमयव्यवस्था तु व्यापारस्य, आन्तरिक-वैदेशिकसम्बन्धस्य, मूल्यनिर्धारस्य, वित्तीयप्रवाहस्य च मूलस्तम्भः भवति।

चतुर्थं तत्त्वं “उपभोगः”। मनुष्यः यत् उत्पादितं वस्तु वा सेवां वा उपभुङ्क्ते, तस्मात् तस्य जीवनमानः, तस्य सुखोपभोगः, तस्य सामाजिकः प्रतिष्ठा च सूच्यते। उपभोगस्य स्वरूपं केवलं वैयक्तिकसुखेन न निर्धारितं भवति; किंतु संस्कृत्या, विज्ञानेन, विज्ञापनैः, सामाजिकदृष्टिकोणेन, आर्थिकस्तरैः, मूल्यबोधेन च प्रभावितं भवति। अर्थशास्त्रे उपभोग-मार्जिन-उपयोगिता-सिद्धान्तः (Marginal Utility Theory) अस्य विज्ञानस्य अत्यन्तं प्रसिद्धः पक्षः।

अर्थशास्त्रे “संचयः” तथा “निवेशः” इति द्वे अन्ये सूक्ष्मे तत्त्वे। मनुष्यः यदा उपभोगात् एकं भागं धनस्य संगृह्णाति तदा सः संचयं करोति। एषः संचयः एव अर्थव्यवस्थायां निवेशरूपेण बदलितो भवति। निवेशस्य वृद्धि तु यन्त्रप्रयोगे, उद्योगेषु, अधोसंरचनायां, तन्त्रज्ञानविकासे, कृषिविस्तारे, शिक्षायां, स्वास्थ्ये च महद् योगदानं ददाति। निवेशात् एव राष्ट्रस्य उत्पादनक्षमता वर्धते, श्रमशक्तिः प्रशिक्षिता भवति, आधुनिकउद्योगाः विकसिताः भवन्ति, तथा वैश्विकप्रतिस्पर्धायां राष्ट्रस्य स्थितिः दृढा भवति।

अर्थशास्त्रं केवलं गणित-सिद्धान्त-सूत्रैः न परिमितम्। अस्य विद्या मानवव्यवहारस्य, समाजगतपरिवर्तनस्य, राजनीतिकनयस्य, सांस्कृतिकसंरचनायाः, वैश्विकसम्बन्धानां च संयुक्तं विश्लेषणम् अस्ति। वैश्विकायने (ग्लोबलाइजेशन) काले राष्ट्राणां परस्परसंबन्धाः अत्यन्तं गाढाः भूत्वा, व्यापारः, वित्तप्रवाहः, तन्त्रज्ञानविनिमयः, उद्योगान्तरगतसहयोगः, श्रमिकप्रवासनं, मुद्रा-बाजार-चञ्चलता च अर्थव्यवस्थायां नित्यगामी विषयाः अभवन्। एतेषां परिवर्तनां मध्ये अर्थशास्त्रं राष्ट्राणां धोरणनिर्माणस्य, नीतिनियोजनस्य, स्थिरीकरणस्य, विकासलक्ष्यनिर्धारणस्य च मूलाधारः इव स्थातुं प्राप्नोति।

अन्ते, अर्थशास्त्रस्य परमं लक्ष्यं केवलं धनवृद्धिः न, अपि तु सर्वसामान्यजनानां जीवनस्य उन्नतिः, गरीबी-निर्मूलनम्, समानअवसरप्रदानम्, पर्यावरणसंरक्षणम्, दीर्घकालीन-समृद्धिः, तथा मानवमूल्याधारितः विकासः इति स्वीक्रियते। आधुनिककाले सततविकासलक्ष्येषु (Sustainable Development Goals) अर्थशास्त्रस्य तत्त्वानि एकेनैव सूत्रेण निगूढानि दृश्यन्ते—विकासः सः एव उत्तमः यः समाजं, अर्थव्यवस्थां, पर्यावरणं च सम्यक् संतुलयति।