सदस्यः:2440407AkarshKunalRao
हिग्स्-बोसॉन् : विश्वस्य मूलभूतकणः प्रस्तावनाहिग्स्-बोसॉनः (संस्कृते हिग्स्कणः अथवा हिग्स्-बोसॉन् इति उच्यते) आधुनिकभौतिकशास्त्रस्य महत्तमं ख्यातं कणः अस्ति। सः विश्वस्य मूलभूतकणानां द्रव्यमानं (mass) कथं प्राप्नुवन्ति इति प्रश्नस्य उत्तरं ददाति। २०१२ तमे वर्षे जुलैमासस्य चतुर्थे दिनाङ्के जिनीवा-नगरस्य निकटे स्थिते CERN-संस्थायाः Large Hadron Collider (LHC) यन्त्रे अस्य कणस्य प्रथमं प्रत्यक्षं प्रमाणं लब्धम्। तेन ब्रिटिशभौतिकविदः पीटर हिग्स् तथान्यै पञ्चभिः वैज्ञानिकैः १९६४ तमे वर्षे प्रतिपादितः सिद्धान्तः सत्यतां गतः। २०१३ तमे वर्षे पीटर हिग्स्-फ्राँस्वा एन्ग्लेर् च नोबेल-पुरस्कारेण सम्मानितौ।अयं लेखः हिग्स्-बोसॉनस्य इतिहासं, सैद्धान्तिकपृष्ठभूमिं, खोजप्रक्रियां, सांस्कृतिक-दार्शनिकप्रभावं च संस्कृतभाषायां वर्णयिष्यति।१. इतिहासः एवं सैद्धान्तिकपृष्ठभूमिः२० शताब्दीषु भौतिकशास्त्रिणः विद्युत्चुम्बकीयबलं, दुर्बलबलं, प्रबलबलं च एकीकृत्य “मानकमॉडेल्” इति सिद्धान्तं निर्मितवन्तः। परन्तु एषः मॉडेल् एकं महत्त्वपूर्णं प्रश्नं शिष्टं करोति – मूलभूतकणाः (इलेक्ट्रॉनः, क्वार्कः इत्यादयः) द्रव्यमानं कुतः प्राप्नुवन्ति?१९६४ तमे वर्षे तीनस्वतन्त्रशोधपत्रेषु षट् वैज्ञानिकैः (पीटर हिग्स्, फ्राँस्वा एन्ग्लेर्, रॉबर्ट ब्राउट्, जेराल्ड गुराल्निक्, कार्ल हेगन्, टॉम किबल्) एकः यान्त्रिकप्रक्रिया (mechanism) प्रतिपादिता यया विश्वं सर्वत्र एकं अदृश्यं क्षेत्रं (field) व्याप्तं भवति – तत् हिग्स्-क्षेत्रम् (Higgs field) इति कथ्यते। यदा कणाः अनेन क्षेत्रेण संनादति तदा ते द्रव्यमानं प्राप्नुवन्ति। यथा जलस्य गभीरभागे नौका धीरे गच्छति, तद्वत् हिग्स्-क्षेत्रे कणानां गतिः मन्दीभवति, तेन द्रव्यमानस्य भ्रमः उत्पद्यते।हिग्स्-क्षेत्रस्य कम्पनकणः एव हिग्स्-बोसॉन् अस्ति। सः “बोसॉन्” वर्गस्य (spin-0) कणः अस्ति, यः स्वयं द्रव्यमानं धारयति (लगभग १२५ GeV/c²)।२. खोजप्रक्रियाहिग्स्-बोसॉनः अतीव अस्थिरः – उत्पत्तेः पश्चात् १०⁻²² सेकण्डे एव अन्यकणेषु विघटति। तस्य खोजाय विश्वस्य सर्वाधिकशक्तियुक्तं कणसङ्घट्टकयन्त्रं (particle accelerator) आवश्यकम् आसीत्।CERN-संस्थायाः (LHC) २७ किलोमीटरपरिधौ वर्तुलाकारे सुरङ्गे प्रोटॉनान् प्रकाशगतेः ९९.९९९९९९१% वेगेन सङ्घट्टयति। २००८ तमे वर्षे प्रारब्धे यन्त्रे २०१०-२०१२ कालपर्यन्तं ५०० ट्रिलियनात् अधिकं सङ्घट्टनं कृत्वा ATLAS तथा CMS इति द्वयोः महाकायपरीक्षणयन्त्रयोः वैज्ञानिकाः हिग्स्-बोसॉनस्य संकेतं दृष्टवन्तः।२०१२ जुलै ४ तमे दिनाङ्के ५-सिग्मा (५σ) स्तरस्य विश्वसनीयतायुक्तं प्रमाणं घोषितम् – भौतिकशास्त्रे एतत् “खोजः” इति गण्यते।३. हिग्स्-बोसॉनस्य गुणधर्माःद्रव्यमानम् : ≈ १२५.११ GeV/c² (प्रोटॉनस्य द्रव्यमानात् १३३ गुणितम्) स्पिन् (चक्रणम्) : ० (Scalar boson – अद्वितीयं मूलभूतकणे) विद्युत्-आवेशः : ० जीवनकालः : ≈ १.५६ × १०⁻²² सेकण्ड् विघटनमार्गाः : γγ (फोटॉनद्वयम्), bb̅ (बॉटम-क्वार्कद्वयम्), WW, ZZ, ττ इत्यादयः
४. दार्शनिकं एवं सांस्कृतिकं प्रभावम्भारतीयदर्शनस्य दृष्ट्या हिग्स्-क्षेत्रं “आकाशतत्त्वस्य” आधुनिकरूपं इव प्रतीति। उपनिषदः “तत् त्वम् असि”, “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” इति वदति – यत् विश्वं एकेन अदृश्येन तत्त्वेन व्याप्तम्। हिग्स्-क्षेत्रं सर्वत्र विद्यमानं, सर्वकणेभ्यः द्रव्यमानं ददत्, तत् ब्रह्म इव सर्वव्यापि। भगवद्गीतायां (७.१०) श्रीकृष्णः “बीजं मां सर्वभूतानाम्” इति वदति – हिग्स्-बोसॉन् इव मूलकारणरूपेण।वैदिकसाहित्ये “हिरण्यगर्भः” इति सूक्तं विश्वस्य प्रथमं कम्पनं वर्णयति – तत् हिग्स्-बोसॉनस्य कम्पनस्य स्मारकं भवति। आधुनिकभारतीयभौतिकविदः (सत्येन्द्रनाथ बोस् (यस्य नाम्ना बोसॉन् इति), मेघनाद साहा, सुब्रह्मण्यन् चन्द्रशेखरः इत्यादयः) भारतीयपरम्परायाः वैज्ञानिकदृष्टेः उत्तराधिकारिणः।५. भविष्यत्-प्रश्नाःहिग्स्-बोसॉनस्य खोजः मानकमॉडेलस्य अन्तिमं भागं पूरयति, परन्तु नवीनप्रश्नाः उद्भवन्ति : किं केवलं एकः हिग्स्-बोसॉन् अस्ति नवा पञ्च? (सुपरसिमेट्री-सिद्धान्तः) गुरुत्वाकर्षणबलं हिग्स्-क्षेत्रेण कथं संनादति? डार्कमैटर् (अन्धकारद्रव्यम्) किं हिग्स्-सदृशकणेन निर्मितम्?
LHC-यन्त्रस्य High-Luminosity उन्नयनं (२०२९ तः) अस्य कणस्य गुणधर्माणां सूक्ष्मपरीक्षणं करिष्यति।चित्राणिचित्रम् १ : CERN-स्थितं ATLAS परीक्षणयन्त्रम् ATLAS Detector (स्रोतः : Wikimedia Commons)चित्रम् २ : २०१२ जुलै ४ तमे दिनाङ्के हिग्स्-बोसॉनस्य संकेतदर्शनस्य ग्राफः (CMS प्रयोगः)
(स्रोतः : CERN)सन्दर्भग्रन्थाः एवं उद्धरणानिHiggs, P. W. (1964). “Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons”, Physical Review Letters 13 (16): 508–509. Englert, F.; Brout, R. (1964). “Broken Symmetry and the Mass of Gauge Vector Mesons”, Physical Review Letters 13 (9): 321–323. CERN (2012). “Observation of a new particle with a mass of 125 GeV”, CMS & ATLAS collaborations. न्यायदर्शनम् १.१.५ – “आकाशं क्षेत्रगुणम्” (हिग्स्-क्षेत्रस्य स्मारकम्) छान्दोग्योपनिषत् ६.२.१ – “स एकधा भवति त्रिधा भवति” (क्षेत्रस्य कम्पनम्) भगवद्गीता १०.३९ – “बीजं मां सर्वभूतानाम्”
उपसंहारःहिग्स्-बोसॉन् केवलं भौतिकशास्त्रस्य कणः न, अपितु विश्वस्य “अस्तित्वस्य रहस्यम्” इति। यथा प्राचीनभारतीयदर्शनं एकं अदृश्यं तत्त्वं सर्वं धारयति इति वदति, तथैव आधुनिकविज्ञानं हिग्स्-क्षेत्रेण विश्वस्य द्रव्यमानस्य मूलं दर्शयति। एषा खोजः प्राचीनभारतीयज्ञानपरम्परायाः आधुनिकविज्ञानेन संनादति इति प्रमाणयति। हिग्स्-बोसॉन् इति कणः नूतनयुगस्य “हिरण्यगर्भः” इव विश्वस्य सृष्टेः रहस्यं प्रकाशयति।
जय श्री राम।
गोण्डिभाषा :[१]
![[१]](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cd/Gondi_language_map.svg){kind=link}
गोण्डिभाषा, या भारतस्य आदिवासीमहाजनेषु प्रमुखे गोण्डनामकस्य समुदायस्य मुख्यभाषा अस्ति, अद्य लुप्तिपथे स्थिताऽस्ति। भारतस्य २०११ जनगणनायां प्रायः २७ लक्षलोकाः अस्याः भाषायाः वक्तारः इति निर्दिष्टम्, किन्तु केवलं चतुर्थांशः जनः एव अस्याः भाषायाः पारंगतः। अतः युनेसको-मते “संवेध्यावस्था” इत्यस्यां श्रेण्यां स्थिता अस्ति। यदि शीघ्रमेव न संरक्ष्यते, तर्हि अस्याः भाषायाः विनाशः भवितुमर्हति। गोण्डिभाषा केवलं संप्रेषणस्य साधनं न, अपि तु तस्याः जनजात्याः सांस्कृतिकस्मेरस्य, आस्थायाः, आख्यानानां च आधारः अस्ति।
ऐतिहासिकपृष्ठभूमिः गोण्डिभाषा द्राविडभाषापरम्परायां स्थिता अस्ति, यत्र तमिळ्-तेलुगू-कन्नड-मलयालम् इत्यादयः अन्याः प्रसिद्धाः भाषाः अपि अन्तर्भवन्ति। मुख्यतया एषा मध्यप्रदेशे, छत्तीसगढे, महाराष्ट्रे, आन्ध्रप्रदेशे, तेलङ्गाणायां, ओडिशारे च बोद्धव्या अस्ति।
लिङ्ग्वैज्ञानिकैः प्रमाणितम् यत् अस्याः भाषायाः मूलं प्राद्राविडभाषायामस्ति, या प्रायः षष्ठसहस्राब्दे ईसा पूर्वं प्रचलिता आसीत्। गोण्डजनाः प्राचीनकाले “पर्वतवासिनः” इति समाख्याताः। अरण्यप्रदेशेषु सहस्रवर्षपर्यन्तं निवसन्तः स्वजीवनशैलीनुसारं भाषा विकसितवती।
गोण्डवानाख्यप्रदेशः, यः आजकलः भारतस्य मध्यभागेषु विस्तीर्णः अस्ति, अस्याः भाषायाः उद्गमभूमिः मन्यते। संस्कृतवत् पाणिनिप्रणीतस्य व्याकरणस्य अभावे, गोण्डिभाषा दीर्घकालं मौखिकीपरम्परायामेव स्थित्वा लिखितरूपेण न व्यवस्थिताभवत्। तस्या बहवः उपबोलयः, यथा उत्तरीगोण्डी, दक्षिणीगोण्डी, हिल्लमर्या च, प्रदेशानुसारं प्रवृत्ता। लिखितपरम्परायाः अभावे गोण्डिभाषा अधिकं संकटे पतिता, विशेषतः यदा ब्रिटिशराज्ये तथा स्वातन्त्र्योत्तरकाले संस्कृतं, हिन्दी, मराठी, तेलुगू इत्यादयः प्रभविष्ठाः भाषाः राज्यसमर्थनं प्राप्नुवन्।
१९७१ तमे भारतस्य जनगणनायां, यत्र १०,००० वक्तृभ्यः न्यूनाः भाषाः परिगण्यन्ते न आसन्, तत्र गोण्डिभाषायाः अपेक्षापि जाती। नगरीकरणेन, रोजगाराय अन्यत्र गमनैः, शिक्षायाः इंग्लिष्-हिन्दीमुखीकृत्य च युवानः स्वभाषां विस्मरन्ति। गोण्डिभाषा वृद्धजनानां ग्रामीणप्रदेशेषु एव प्रचलिता अस्ति।
सांस्कृतिकमहत्त्वम् गोण्डिभाषा गोण्डजनानां आत्मस्वरूपे नितरां निहिता अस्ति। एषा न केवलं भाषायाः गुणैः विभूषिता, अपि तु तेषां धर्मे, संस्कृते, कलायां च प्रमुखानां भागं वहति।
गोण्डजनाः प्राकृतिसंबद्धजनाः, तेषां जीवनम् अरण्यसम्बद्धम्। तेषां चित्रकला विशेषतः प्रसिद्धा अस्ति — गोण्डचित्राणि, येषु वृक्षाः, पशवः, दैवताः, कथाः, ऐहिकजीवनम् अपि उज्ज्वलवर्णैः अंकितानि भवन्ति। प्रायः एतेषु चित्रेषु गोण्डीभाषायाः गीतकथाः अपि निहिताः।
मिथ्याः, आख्यानानि, गीतानि, नीतिवाक्यानि च गोण्डीभाषायामेव प्रचलन्ति। दशकृत्यपि ‘दण्डारी’ नृत्ये, ‘गुसदी’ नाम उत्सवे च गोण्डीगीतैः एव आचाराः, पुराणानि, पूर्वपुरुषचरिता च गीयन्ते। उदाहराणरूपेण, “बरादेवः” नामकः देवः ककुद्गतात् मृत्तिकां आनीय जगत्सृष्टिं कृतवानिति गोण्डमिथः गोण्डीभाषायां गीयते।
गोण्डजनानां प्रमुखाः देवताः—कुलदेवतः, ग्रामदेवता, अरण्यदेवता इत्यादयः—तासां आराधना पूर्णतया गोण्डीमन्त्रैः एव सम्पन्ना। पुरोहिताः, ये ‘पर्धानाः’ इत्याख्याताः, गोण्डीभाषायामेव वंशावलिं पाठयन्ति, मन्त्रान् पठन्ति, समुदायस्य आचारान् रक्षन्ति।
सामाजिकशास्त्रे अपि गोण्डी नितरामवश्यकम् — लोकोक्तयः, प्रहेलिकाः, सूक्तानि च बालकेषु नीतिज्ञानं, परिश्रमानुशासनं, नैतिकसदाचारं च आरोपयन्ति।
किन्तु राज्यसंस्थायाः समर्थनाभावः, तथा शिक्षणव्यवस्थायां हिन्दी-इङ्ग्लिषः एव मुख्यत्वेनोपयोगः, गोण्डीमाधुर्याम् अवमानयति। फलतः यौवनः स्वमातृभाषां त्यजित्वा समाजे प्रमुखभाषां स्वीकरोति।
गोण्डीसाहित्यं गोण्डीसाहित्यं प्रायेण मौखिकं आसीत्। गीतानि, आख्यानानि, प्रहेलिकाः, महाकथाः — एतानि सर्वाणि शताब्दपर्यन्तं श्रुतिपरम्परायामेव जीवितवन्तः।
‘रेला’ नामकाः गीताः उत्सवेषु प्रचलन्ति। तेषु प्रेमकथाः, युद्धचरितानि, प्राकृतिसौन्दर्यम्, जीवनानुभवाश्च गीयन्ते।
अत्यन्तगौरवपूर्णः महाकाव्यरूपः आख्यानः ‘लिङ्गोपेनः’ इति प्रसिद्धः अस्ति। सः कथायां एकः सांस्कृतिकनायकः ‘लिङ्गः’ गोण्डजनानाम् एकत्रीकरणं सामाजिकव्यवस्थां च स्थापयति। अस्य आख्यानस्य प्रतिपादनं पर्धनपुरोहितैः पीढीपरम्परया क्रियमाणम्।
अन्यानि ‘कोइतुर्’ नामकानि गीतानि गोण्डजनानां प्रव्रजनस्य, स्तलपरिवर्तनस्य, स्थाय्यावसनस्य च इतिहासं वदन्ति।
इदानीन्तनकाले, गोण्डीकोशः २०१९ तमे वर्षे प्रथमवारं प्रकाशितः। समुदायेनैव भाषाविज्ञानिनः सह मिलित्वा तं सम्पादितवन्तः। लक्ष्यम् — भाषायाः शब्दसंपुटस्य मानकीकरणम्, शैक्षिक-शैल्येषु उपयोजनम् च।
तथा २०१० तमे आरब्धः ‘पीपुल्स् लिङ्ग्विस्टिक् सर्वे ऑफ़् इण्डिया’ इति प्रकल्पः गोण्डीभाषायाः कथाः, गीतानि, नीतिवाक्यानि च लिखितरूपेण सञ्चिनोति।
अद्यापि गोण्डीभाषायामलिखितानि कवितानि, लघुकथाः अपि देवनागरी-तेलुगुसंस्कृत्याः उपयोक्तुं प्रारब्धानि। ‘गोण्डवानसमाजः’ नामकसंघटनं गोण्डीभाषायाम् अपि बालपुस्तकानि, पाठ्यपुस्तकानि च प्रकाशयति।
संकटानि तथा रक्षा-प्रयत्नाः गोण्डिभाषायाः संकटस्य कारणानि — वैश्वीकरणम्, ग्रामात् नगरं प्रति प्रव्रजनम्, शासनस्य अनुपेक्षा च। युनेसकोनिर्देशनुसारं “संवेध्या” भाषा तदा मन्यते यदा बालकाः अपि बोलन्ति, किन्तु केवलं गृहे। गोण्ड्याः अपि तादृशी दशा।
विशेषतः नगरेषु निवसन्तः युवाः तेलुगू-हिन्द्यादिभिः उपजीवनं कुर्वन्ति, माता-पितरः अपि तान् अस्मिन् मार्गे प्रेरयन्ति।
भारतसर्कारेण नूतनशैक्षिकनीतौ (२०२०) “अल्पभाषासंरक्षणाय योजना”[२] (SPPEL) आरब्धा। तस्याधारे, विश्वविद्यालयैः मिलित्वा गोण्डीभाषायाः दस्तावेजीकरणं, अभिलेखनं च क्रियते। प्राथमिकशिक्षायां मातृभाषाया उपयोजनम् उपदिष्टम्। छत्तीसगढ-मध्यप्रदेशादिषु गोण्डीपाठ्यपुस्तकानि, शिक्षकप्रशिक्षणम् अपि विकसितम्।
समुदायद्वारा अपि आयोजनानि कुर्वन्ते — कथाकथनशालाः, लोकगीतप्रदर्शनानि, उत्सवानि च। डिजिटलमञ्चेषु यथा रेडियोयोजनाः, यूट्यूबप्रसारणानि च गोण्डीगीतैः, दैवताख्यानैः आकृष्टानि।
‘गोण्डवाना गौरव रेडियो’ इति माध्यमे प्रतिदिनं गीतकथाः गोण्डिभाषायामेव प्रसारिताः। विकिपीडियायां अपि गोण्डीभाषायाः पृष्ठाणि रचितानि सन्ति। अन्तर्राष्ट्रीयजनजातीयभाषादशकीयोजनायाः (२०२२–२०३२) अन्तर्गतं एते सर्वे प्रयासाः जागतिकरणाय योगदा दास्यन्ति।
दृश्यप्रतिनिधित्वम् चित्रम् १ — गोण्डचित्रम् गोण्डचित्रेषु प्रायः मिथःचित्राणि, कथा-गीतैः सम्बद्धानि, गोण्डीभाषायामपि व्यक्तानि भवन्ति।
चित्रम् २ — गुसदि उत्सवः गुसदि-नृत्ये गोण्डीगीतैः पूर्वजकथाः, मिथ्यानि, देवताख्यानानि च गीयन्ते।
निष्कर्षः गोण्डिभाषा केवलं एकः संप्रेषणोपायः न, किन्तु गोण्डजनानां सांस्कृतिकविरासत्सूत्रम्। अस्याः माध्यमेन तेषां इतिहासः, श्रद्धा, कलाश्च संरक्षिताः सन्ति। प्रथितानि आख्यानानि, यथा ‘लिङ्गोपेनः’ महाकथा, तथा ‘रेला’-गीतपरम्पराः, अस्याः भाषायाः जीवशक्तिं दर्शयन्ति।
यदि अस्या न संरक्षणं क्रियते, तर्हि न केवलं शब्दाः, अपि तु जीवनेषु अन्तःस्थितं विशिष्टं विश्वदर्शनं विलुप्स्यते। किन्तु राज्यः, समुदायः, डिजिटलमञ्चेभ्यः संयुक्तप्रयत्नैः, गोण्डीभाषा भविष्ये पुनर्जीविता, यषःसमृद्धा च भवितुमर्हति।
एषा भाषा केवलं ध्वनिसंकलनम् न, अपि तु विशेषस्य विश्वस्य प्रतीति-संरक्षणम्।