सदस्यः:2440414chaithanyalakshmi

रॉकेट्-प्रणोदनम् (अङ्ग्लभाषायाम्: Rocket Propulsion) इति अन्तरिक्ष-विज्ञानम् तथा यान्त्रिक-अभियान्त्रिकी-क्षेत्रयोः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा प्रौद्योगिकी अस्ति। अस्य तत्त्वं न्यूटनस्य तृतीय-गति-नियमस्य आधारे स्थितम् अस्ति — “प्रत्येकस्य क्रियायाः समानः विपरीतः च प्रतिक्रिया भवति।” एतस्मात् सिद्धान्तात् रॉकेट् नामकं यानं द्रुतवेगेन अग्रे गच्छति।

रॉकेट्-प्रणोदनस्य उपयोगः उपग्रह-प्रक्षेपणेषु, अन्तरिक्षयान-निर्माणे, सैन्य-प्रणालीषु च क्रियते। आधुनिके काले एषा प्रणाली मानवस्य अन्तरिक्ष-अनुसन्धानस्य मूलाधारः अस्ति।

[[File:Soyuz TMA-5 launch.jpg|Soyuz_TMA-5_launch]]

इतिहासः

रॉकेट्-तत्त्वस्य प्रारम्भिक-विकासः चीनदेशे प्राचीनकाले अभवत्। तत्र अग्निबाणाः (fire arrows) युद्धोपयोगाय प्रयुक्ताः। पश्चात् यूरोपदेशेषु अस्य विकासः अभवत्।

२० शताब्द्यां कोन्स्तान्तिन त्सियोल्कोव्स्की इत्यनेन रॉकेट्-गति-समीकरणं प्रतिपादितम्। सः आधुनिक-अन्तरिक्ष-विज्ञानस्य पितामहः इति प्रसिद्धः। अनन्तरं रॉबर्ट गोडार्ड तथा वर्नर फॉन ब्राउन इत्यादयः वैज्ञानिकाः रॉकेट्-प्रणाल्याः व्यावहारिक-विकासं कृतवन्तः।

मूलतत्त्वम्

रॉकेट्-प्रणोदनस्य आधारः न्यूटनस्य तृतीय-नियमः अस्ति। यदा इन्धन-दहनात् उच्च-दाबयुक्तः वायुः अधोमुखेन निष्कास्यते, तदा समान-विपरीत-बलात् रॉकेट् ऊर्ध्वं गच्छति।

एतत् “संवेग-संरक्षण-नियमेन” (Law of Conservation of Momentum) अपि व्याख्यायते। यदि रॉकेट् द्रुतवेगेन द्रव्यं निष्कासयति, तर्हि तस्य विपरीतदिशि गति उत्पद्यते।

त्सियोल्कोव्स्की-समीकरणम्

रॉकेट्-गति-विज्ञानस्य प्रसिद्धं समीकरणम् अस्ति —

Δv = ve ln(m₀ / mf)

अत्र Δv = वेग-परिवर्तनम् ve = निष्कासन-वेगः m₀ = प्रारम्भिक-द्रव्यमानम् mf = अन्तिम-द्रव्यमानम्

एषः परिणामः दर्शयति यत् अधिक-निष्कासन-वेगेन तथा अल्प-द्रव्यमान-अन्तरेण अधिकः वेगः प्राप्तुं शक्यते।

रॉकेट्-प्रकाराः

१. घन-इन्धन-रॉकेट् (Solid Rocket)

अत्र इन्धनं घनरूपेण अस्ति। एते सरल-रचना-युक्ताः भवन्ति। सैन्य-प्रणालीषु तथा आरम्भिक-चरणे उपयोगः क्रियते।

२. द्रव-इन्धन-रॉकेट् (Liquid Rocket)

अत्र इन्धनं द्रवरूपेण सञ्चीयते। दहन-नियन्त्रणं सुलभम् अस्ति। उपग्रह-प्रक्षेपणेषु एते अधिकं प्रयुज्यन्ते।

३. संकर-रॉकेट् (Hybrid Rocket)

अत्र एकं घनं तथा अन्यत् द्रव-इन्धनं भवति। सुरक्षा तथा कार्यक्षमता मध्ये संतुलनं भवति।

४. विद्युत्-प्रणोदनम् (Electric Propulsion)

अत्र आयन-प्रणोदनं (Ion propulsion) विद्युत्-शक्त्या क्रियते। अल्प-बलः परन्तु दीर्घकालीन-उपयोगः अस्ति।

प्रमुख-अवयवाः

रॉकेट्-प्रणाल्याः मुख्य-अवयवाः —

• इन्धन-कोषः (Fuel tank)
• दहन-कक्षः (Combustion chamber)
• नलिका (Nozzle)
• मार्गदर्शन-प्रणाली (Guidance system)
• संरचनात्मक-ढाँचा (Structure)

दहन-कक्षे इन्धनस्य दहनं भवति। उत्पन्नः उच्च-दाबयुक्तः वायुः नलिकया बहिर्निष्कास्यते। नलिका विशेष-आकारयुक्ता भवति (de Laval nozzle) येन वेगवृद्धिः भवति।

बहु-चरण-रॉकेट्

अन्तरिक्ष-प्रक्षेपणेषु बहु-चरण-रॉकेट् (Multistage rocket) प्रयुज्यते। प्रत्येकः चरणः समाप्ते सति त्यज्यते। अनेन अनावश्यक-द्रव्यमानं न्यूनीक्रियते तथा अधिकः वेगः प्राप्तुं शक्यते।

उदाहरणार्थं सैटर्न V रॉकेट् यः मानव-चन्द्रयान-कार्यक्रमे प्रयुक्तः।

अन्तरिक्ष-अनुप्रयोगाः

रॉकेट्-प्रणोदनस्य उपयोगाः —

• उपग्रह-प्रक्षेपणम्
• चन्द्रयानम्
• मंगलयानम्
• अन्तरिक्ष-स्थानक-निर्माणम्

आधुनिके काले इसरो (ISRO) संस्था भारतदेशे बहूनि रॉकेट्-प्रक्षेपणानि करोति। तेषु पीएसएलवी तथा जीएसएलवी प्रमुखौ स्तः।

भौतिक-सीमाः

रॉकेट्-प्रणोदनस्य प्रमुखः दोषः अस्ति यत् इन्धनस्य बहुलता अपेक्ष्यते। रॉकेट्-सम्पूर्ण-द्रव्यमानस्य अधिकांशः भागः इन्धनम् एव भवति। अतः कार्यक्षमता-वृद्धिः अनुसंधानस्य मुख्य-विषयः अस्ति।

गुरुत्वाकर्षणं तथा वायुमण्डलीय-प्रतिरोधः अपि प्रारम्भिक-चरणे अवरोधकौ भवतः।

आधुनिक-अनुसन्धानम्

नूतन-प्रौद्योगिकीषु पुनःप्रयोज्य-रॉकेट् (Reusable rockets) इति विचारः अत्यन्तं महत्वपूर्णः। स्पेसएक्स संस्था पुनरागमन-प्रणाली विकसितवती।

तथा आयन-प्रणोदनम्, नाभिकीय-प्रणोदनम्, सौर-पाल-प्रणोदनम् इत्यादयः नव-विचाराः अनुसन्धानाधीनाः सन्ति।

निष्कर्षः

रॉकेट्-प्रणोदनम् आधुनिक-अन्तरिक्ष-विज्ञानस्य मेरुदण्डः अस्ति। न्यूटन-नियमात् आरभ्य अत्याधुनिक-प्रौद्योगिकीपर्यन्तं अस्य विकासः जातः। मानवस्य अन्तरिक्ष-यात्रा, ग्रह-अनुसन्धानम्, उपग्रह-संचारः — सर्वं रॉकेट्-प्रणोदनस्य कृते सम्भवम् अभवत्।

भविष्ये अपि अस्य क्षेत्रस्य विकासः मानवजातिं नूतन-सीमान्तान् प्रति नयिष्यति।

सन्दर्भाः

प्रस्तावना

वर्तमानकाले खगोलभौतिकविज्ञानम् इति प्रवृत्तिः अस्ति विज्ञानस्य सा शाखा, या ब्रह्माण्डस्य विविधरहस्यानि, प्रकृतिम्, रूपविन्यासम्, तस्य घटकपिण्डानां प्रक्रियाः च नविन-भौतिकसिद्धान्तदृष्ट्या विश्लेषयति। अतः अस्य वर्णनं यी ब्रह्माण्डे तारा , ग्रहः , उपग्रहः ,ज्योतिपुञ्जः , कृष्णविवरम् इत्यादीनां सिद्धान्तनिरूपणेन युक्तम्। अस्य अध्ययनस्य वैशिष्ट्यमस्ति – सम्पूर्णब्रह्माण्डस्य तात्त्विकीय-गहनविमर्शः, गणनात्मकशास्त्रस्य उपयोगः

प्राचीनभारतीय-खगोलविद्यायाः योगदानम्

भारतीया: प्राचीनाकृतिक-खगोलविज्ञानस्य, ‘ज्योतिषशास्त्रम्’ ) एव सम्पूर्ण-जगति प्रसिद्धम्। वेदाङ्गज्योतिषम्, सूर्यसिद्धान्तः, आर्यभटीयम्, सिद्धान्तशिरोमणि इत्यादिषु ग्रन्थेषु महती विश्लेषणम् अस्ति

सूर्यसिद्धान्तम्

सूर्यसिद्धान्ते भूमेः स्थूलता, सौरग्रहाणां मार्गः, कक्ष्या , कालगणनायाँ प्रक्रिया, ज्योतिषविज्ञानं गणनाविधिश्च सुविस्तृतम् उल्लिखितम्। सूर्यसिद्धान्तस्य अपरिगणितेषु श्लोकेषु, ‘ग्रहाणाम् परिभ्रमणम्’, ‘गोलः’ , ‘कक्ष्या’, ‘शुक्रग्रहः’, ‘पूर्तिवृत्तम्’ ), ‘अपमण्डलः’ इत्यादीनि शब्दानि दृश्यन्ते।

आर्यभटस्य योगदानम्

आर्यभटः 'आर्यभटीयम्' मध्ये पृथिव्या घूर्णनस्य सिद्धान्तः, ग्रहगतिक्रमस्य गणनाविधिः, ग्रहण-कथनम्, ज्योतिषीय-सूत्राणि च सम्यक् प्रतिपादितवान्

विषयविस्तारः

तारासंहातम्, तारकाः चप्रत्येकं तारा सञ्जातः 'तारासंहातम्' मध्ये। अस्मिन् हाइड्रोजन-द्रव्यस्य 'संलयनक्रिया' आरभते। परिणतिः हीलियम्, ततः तारा दीप्तिमती भवति। तारकस्य अन्ते, ‘महाविस्फोटः’ , न्यूट्रॉन-तारकः, अथवा कृष्णविवरम्, श्वेत-बौना च भवन्ति

टिकाक्रमः– ग्रहाः, उपग्रहाः

ज्योतिपुञ्जः– ब्रह्माण्डः

ज्योतिपुञ्जः’ अस्ति असंख्यतारकाणां, धूलिकणानां, धूमपिंजस्य समूहम्। अस्माकं 'आकाशगङ्गा' मध्यभागे महाकृष्णविवरम् अस्ति। ब्रह्माण्डे सहस्रशः-लक्षशः ज्योतिपुञ्जाः‘ग्रहः’, ‘उपग्रहः’ अपि तारासंहातद्रव्येण सञ्जाताः। सूर्यस्य उपग्रहः भूमिः, भूम्याः उपग्रहः चन्द्रः। बहु-सौरमण्डलेषु अन्ये ग्रहाः, 'सौरमण्डलम्' इति विख्यातः।

कृष्णद्रव्यं, कृष्णऊर्जा

दृश्यमात्रे द्रव्येऽपि ब्रह्माण्डस्य गति, स्थान-परिवर्तनं, गुरुत्वमात्रा इत्यादिषु 'कृष्णद्रव्यः' ,'कृष्णऊर्जः' प्रमुखं स्थानं धारयति। ब्रह्माण्डविस्तारकाले कृष्णऊर्जा अद्यापि अस्य तीव्रगतिं वर्धयति।‘

गुरुत्ववाहिनी-तरंगाः

महात्मा स्थूल-द्रव्य-संघातस्य दृष्टिं विहाय, गुरुत्वाकर्षणतरंगाणां मापनम् अन्तिमवर्षेषु सम्भूतम्। कृष्णविवरयोः संवादः लिगो-दूरदर्शिकया अधिगतः।

वैज्ञानिक-संस्कृतशब्दावली

ज्योतिषशास्त्रम् – खगोलभौतिकविज्ञानम् – गोलः – कक्ष्या – तारा – ग्रहः – उपग्रहः – न्यूट्रॉन-तारकः – कृष्णविवरम् – ज्योतिपुञ्जः – तारासंहातम् – महास्फोटः – परमाणुसंलयनम् – अपमण्डलः – विक्षेपः – eदेशान्तरः – वर्णक्रमः – mप्रकाशवर्षम् –

प्रमुख-विज्ञ-वैज्ञानिक-सिद्धान्ताः

विख्यातं 'सामान्यसापेक्षतासिद्धान्तः' (General Relativity) अल्बर्ट-ऐन्स्टाइनेन प्रतिपादितः, गुरुत्वमात्मसम्बन्धः, काल-देशवक्रता च वर्ण्यते। 'विशिष्टसापेक्षता' अपि तस्य उपशाखा। क्वाण्टम् भौतिकता , ब्रह्माण्ड-सृजन-सिद्धान्तः, तारकजीवनचक्रः कृष्णद्रव्य-सिद्धान्तः , कृष्णऊर्जा-सिद्धान्तः इत्यादयः अन्ये प्रमुखसिद्धान्ताः।

आधुनिक-अनुसन्धानविकासः

नूतनदर्शिका, रेडियोदूरदर्शिका, एक्स-रेदूरदर्शिका, प्रकाशीय-स्पेक्ट्रोमीटर्, उपग्रहव्यवस्था– एते खगोलभौतिकविज्ञानस्य अनुसन्धानं उन्नयन्ति।अन्तरिक्षकार्यक्रमाःभारतीय-अन्तरिक्ष-अनुसन्धान-संस्था (Isro) द्वारा ‘एस्ट्रोसैट्’, ‘चन्द्रयानम्’, ‘मङ्गलयानम्’, ‘सूर्ययानम्’ इत्यादिकं कथं ब्रह्माण्डविज्ञानस्य अध्ययनं च भवति।

धन्यवादः

-------------------------------------------------------------------------------------------

जय श्री कृष्ण।

"भाषा न केवलं संप्रेषणस्य साधनं, अपितु जनस्य आत्मा, या तेषां इतिहासं, संस्कृतिं, स्वपरिचयं च पीढीभ्यः पीढीपर्यन्तं वहति।"

मुख्यतया कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नड-उडुपी-तटीयमण्डलेषु केरलस्य कासरगोडमण्डलस्य केषुचित् भागेषु च भाष्यते तुलुभाषा द्रविडभाषापरिवारस्य आकर्षकतमानां सांस्कृतिकसमृद्धानां च सदस्यानां मध्ये एकः अस्ति । यद्यपि अस्य भौगोलिकप्रसारः तुल्यकालिकः अल्पः, तुलुनाडु इति लोकप्रियतया प्रसिद्धे प्रदेशे एव सीमितः, तथापि वक्तृषु अस्य अपारं सांस्कृतिकगौरवः अस्ति तुलु-नगरस्य इतिहासः न्यूनातिन्यूनम् सहस्राब्दद्वयं पूर्वं भवति, यत्र प्रायः २००० वर्षपूर्वं आद्यद्राविडभाषापरिवारात् अस्य शाखाः निर्गताः इति विद्वांसः मन्यन्ते, येन दक्षिणभारतस्य प्राचीनतमेषु जीवितभाषासु अन्यतमः अभवत् १४ शताब्द्याः आरम्भे एव ऐतिहासिकशिलालेखाः अभिलेखाः च प्रशासने संस्कृतिषु च तुलुलिप्याः प्रयोगस्य साक्ष्यं ददति, विशेषतः तटीयक्षेत्रे प्रफुल्लितस्य अलुपावंशस्य शासनकाले परन्तु अद्यत्वे तुलुभाषा मुख्यतया कन्नडलिप्या लिखिता अस्ति, यतः ग्रन्थपरम्परातः उत्पन्ना तस्याः मूललिपिः नित्यप्रयोगात् बहिः पतिता, यद्यपि विद्वांसः, उत्साही च तस्याः पुनरुत्थानाय प्रयत्नाः कुर्वन्ति।

तुलुभाषा मुख्यतया प्रायः २५.तः ३० लक्षं जनाः वदन्ति, यद्यपि जनगणनायाः आँकडानि प्रायः एतस्य संख्यायाः न्यूनतया सूचनां ददति यतः बहवः तुलुवाजनाः राज्यमान्यतायाः अभावात् आधिकारिकलेखेषु कन्नडभाषां स्वमातृभाषारूपेण सूचीबद्धं कुर्वन्ति दक्षिणकन्नडभाषा, उडुपी च भाषायाः हृदयभूमिः अस्ति, परन्तु शताब्दशः प्रवासेन तुलुभाषिणः समुदायाः कर्नाटकस्य अन्येषु भागेषु विशेषतः बेङ्गलूरु-नगरे अपि च मुम्बई-गोवा-देशेषु, विदेशेषु अपि खाड़ी-देशेषु, यूरोप-देशेषु, अमेरिका-देशेषु च प्रसारिताः सीमितप्रसारः अस्ति चेदपि भाषा वक्तृणां गहनसङ्गस्य कारणेन जीविता अस्ति, ये तां स्वपरिचयस्य केन्द्रं मन्यन्ते । भाषादृष्ट्या तुलुभाषायाः अद्वितीयविशेषताः सन्ति येन अस्य भगिनीभाषा कन्नड, मलयालम्, तमिलभाषा च भिन्ना अस्ति । अन्यद्राविडभाषा इव सा अपि समुच्चयप्रकृत्या अर्थात् काल, संख्या, प्रकरणं च व्यञ्जयितुं मूलशब्देषु प्रत्ययान् योजयति । अस्य स्वरविज्ञानं समृद्धं भवति, दक्षिणभारतीयभाषाणां विशिष्टानि प्रतिगामीध्वनयः धारयति, तस्य बोलीः च विभिन्नसमुदाययोः मध्ये भिन्नाः सन्ति । ब्राह्मण तुलु, जैन तुलु, बन्त तुलु च काश्चन ज्ञाताः उपभाषाः सन्ति, प्रत्येकस्मिन् शब्दावली-उच्चारणयोः सूक्ष्मभेदाः सन्ति । शताब्दशः एषा भाषा व्यापारिभिः आक्रमणकारिभिः सह तटीय-अन्तर्क्रियायाः कारणात् संस्कृत-कन्नड-कोङ्कनी-मलयालम्-भाषायाः, अरबी-पुर्तगाली-भाषायाः अपि ऋणशब्दान् अवशोषितवती अस्ति ।

यद्यपि तमिलभाषायाः कन्नडभाषायाः वा तुलने तुलुभाषायां शास्त्रीयसाहित्यस्य विशालः निकायः नास्ति तथापि तस्य मौखिकविरासतां असाधारणतया प्रबलम् अस्ति । भूतकोला, नागमण्डला इत्यादिषु संस्कारेषु गायितानि पदाननाम्ना प्रसिद्धानि लोकमहाकाहानि समुदायानाम् एकत्र बन्धनं कुर्वन्ति पौराणिककथाः, आख्यायिकाः, स्थानीय-इतिहासाः च पुनः कथयन्ति तुलुभाषायां सुभाषितानि तितीयकर्नाटकस्य जीवनशैलीं, दर्शनं च प्रतिबिम्बयन्ति, तेषां बुद्धिः व्यावहारिकप्रज्ञा च इति प्रसिद्धाः सन्ति । प्रारम्भिकेषु लिखितग्रन्थेषु भागवतपुराणस्य १७ शताब्द्याः प्रतिपादनं श्रीभगवतः अन्तर्भवति, कालान्तरे अधिकानि भक्तिधर्मग्रन्थाः प्रादुर्भूताः १९ तमे २० शताब्द्यां मुद्रितसंस्कृतेः उद्भवेन सह आधुनिकतुलुसाहित्यं प्रफुल्लितम्, यदा एम.के.उदया, काययारा किन्हान्नाराय, अमृता सोमेश्वर इत्यादयः लेखकाः काव्यं, निबन्धं, कथां च निर्मातुं आरब्धवन्तः येन तुलुभाषा साहित्यभाषारूपेण सीमेण्ट् कर्तुं साहाय्यं कृतम् तुलुवा-जनानाम् मध्ये जागरूकतां भाषागतगौरवं च जनयितुं तुलुपत्रकारिता, पत्रिकाणां च प्रमुखा भूमिका आसीत् ।

प्रदर्शनकलासु तुलुस्य भूमिका अपि तथैव महत्त्वपूर्णा अस्ति । तटीयमण्डलानि यक्षगानस्य कृते प्रसिद्धानि सन्ति, यत् एकं जीवन्तं नृत्य-नाटकरूपम् अस्ति, यस्य कन्नड-भाषायाः पार्श्वे प्रबलाः तुलु-रूपाः सन्ति । भूतकोला इत्यादीनि संस्कारपरम्परा: आत्मापूजां सम्मिलिताः, तुलुभाषायाः उपरि बहुधा अवलम्बन्ते, यया माध्यमेन दिव्या: अथवा पैतृकात्मना: भक्तैः सह संवादं कुर्वन्ति, नागमण्डला, अन्यः नाटकीयः संस्कारः तुलुभाषायां विस्तृतनृत्यकथानां प्रयोगं कृत्वा नागपूजां आयोजयति। आधुनिक तुलुनाट्यगृहं तुलुनाटक इति नाम्ना प्रसिद्धं तटीयकर्नाटकस्य लोकप्रियतमेषु मनोरञ्जनरूपेषु अन्यतमं जातम्, यत्र प्रतिवर्षं शतशः नाटकानि पूर्णदर्शकानां समक्षं प्रदर्श्यन्ते तुलु-चलच्चित्र-उद्योगः यद्यपि तुल्यकालिकरूपेण लघुः तथापि मान्यतां प्राप्तवान्, ओरियार्दोरी-असल-मडिमे-इत्यादीनां चलच्चित्रेषु सफलतां प्राप्य युवानां पीढीनां मध्ये तुलु-परिचयस्य प्रचारः कृतः सिनेमा, नाट्य, संस्कारः च माध्यमेन औपचारिकशिक्षाप्रशासनयोः आव्हानानां सम्मुखे अपि तुलुः सांस्कृतिकव्यञ्जनेषु निरन्तरं समृद्धः भवति।

तुलुवाजनानाम् सांस्कृतिकजीवनं तेषां भाषायाः अविभाज्यम् अस्ति । कम्बाला इत्यादयः उत्सवाः, धानक्षेत्रेषु आयोजिता प्रसिद्धा महिषदौडः, तथैव भूतकोला, नगरधने च तुलुगीतैः, जपैः, आख्यानैः च आचर्यन्ते । तुलुनाडुनगरस्य अद्वितीयभोजनं, यत्र नीरदोसा, कोरीरोट्टी, गश्ती, मङ्गलौरबन्स इत्यादीनि व्यञ्जनानि सन्ति, प्रायः तुलुनामानि पाकपरम्परा च धारयन्ति कतिपयेषु तुलुभाषिषु समुदायेषु दृश्यमानं मातृवंशीयं उत्तराधिकाररूपं आलिया सन्तानाव्यवस्था इत्यादीनां सामाजिकप्रथानां दस्तावेजीकरणं भाषायाः माध्यमेन च प्रसारितं भवति एवं तुलुः न केवलं संचारसाधनरूपेण अपितु शताब्दशः परम्परां, रीतिरिवाजं, तादात्म्यं च वहन्तं पात्ररूपेण कार्यं करोति ।

समृद्धित्वेऽपि अद्यत्वे अस्याः भाषायाः अनेकाः आव्हानाः सन्ति । अस्य बृहत्तमा सीमा आधिकारिकमान्यतायाः अभावः अस्ति । भारतस्य राजभाषासु सूचीकृते भारतीयसंविधानस्य अष्टम-अनुसूचौ तुलुभाषा न समाविष्टा । अस्य बहिष्कारस्य अर्थः अस्ति यत् कन्नड-आङ्ग्ल-हिन्दी-भाषायाः प्रधानतायां सर्वकारीय-प्रशासने, विद्यालय-शिक्षणे, उच्चशिक्षायां वा तुलु-भाषायाः भूमिका अल्पा वा नास्ति वा । फलतः विशेषतः नगरीय-प्रवासी-परिवेशेषु युवानां पीढयः अधिकाधिकं कन्नड-आङ्ग्लभाषां प्रति गच्छन्ति, केवलं गृहे एव तुलु-भाषायाः उपयोगं कुर्वन्ति अथवा सर्वथा परित्यजन्ति अङ्कीयप्रौद्योगिक्याः प्रसारः बृहत्तरभाषाणां तुलने तुलुभाषायाः समावेशार्थं मन्दः अभवत्, यत्र तुलुभाषायां सीमितशैक्षिकसंसाधनं, एप्स्, सॉफ्टवेयरं वा उपलभ्यते संकीर्णप्रदेशे एव सीमिताः भाषिणः तुल्यकालिकरूपेण अल्पाः सन्ति, तस्मात् तुलु-नगरे राजनैतिक-प्रशासनिक-शक्तिं आग्रहयितुं संख्यात्मक-शक्तेः अभावः अस्ति, येन राष्ट्रिय-भाषिक-परिदृश्ये अधिकं हाशियाः भवति।

तमिल, तेलुगु, कन्नड इत्यादिभिः अन्यद्राविडभाषाभिः सह तुलनायां तुलुभाषा न तु तस्य साहित्यस्य विस्तारस्य कारणेन अपितु मौखिकपरम्पराणां गभीरतायाः, सांस्कृतिकसमायोजनस्य च कारणेन विशिष्टा भवति तमिलभाषायां कन्नडभाषायां च राज्यस्य संरक्षणं, शताब्दशः शास्त्रीयसाहित्यस्य च अस्ति, तुलुभाषा मुख्यतया लोककलाभिः, संस्कारैः, वक्तृणां निरपेक्षसमर्पणेन च जीविता अस्ति आधिकारिकमान्यतायाः अभावं विचार्य एषा लचीलापनं विलक्षणम् अस्ति । मान्यतायाः माङ्गल्यं केवलं प्रतीकात्मकं न अपितु व्यावहारिकं अपि अस्ति: अष्टम-अनुसूचौ समावेशः विद्यालयेषु तुलु-भाषायाः शिक्षणस्य गारण्टीं प्राप्स्यति, प्रतिस्पर्धात्मकपरीक्षासु तस्य उपयोगं कर्तुं शक्नोति, संरक्षणार्थं राज्यस्य केन्द्रीयस्य च वित्तपोषणं सुनिश्चितं करिष्यति, तथा च कोटि-कोटि-तुलुवा-जनानाम् सांस्कृतिकगौरवं वर्धयिष्यति |. राजनैतिकनेतारः, कार्यकर्तारः, सांस्कृतिकसङ्गठनानि च एतस्य आग्रहस्य स्वरं निरन्तरं कुर्वन्ति, तस्य पूर्तिः भारतस्य भाषावैविध्यस्य संरक्षणार्थं ऐतिहासिकं सोपानं भविष्यति।

उपसंहारः तुलुभाषा केवलं प्रादेशिकभाषा न अपितु तुलुवाजनानाम् इतिहासं, तादात्म्यं, परम्परां च समाहितं सांस्कृतिकनिधिः अस्ति प्राचीनवंशानां शिलालेखानां च आरभ्य आधुनिकचलच्चित्रं नाट्यशास्त्रं च, ग्रामसंस्कारेषु गायितानां लोकमहाकाव्यानां यावत् वैश्विकप्रवासीसमुदायपर्यन्तं तुलुः उल्लेखनीयं लचीलतां अनुकूलतां च दर्शितवान् परन्तु शिक्षायां, प्रशासने, डिजिटलमञ्चेषु च औपचारिकमान्यतां, व्यवस्थितसमर्थनं च विना भविष्यत्पुस्तकेषु क्षयस्य संकटस्य सामनां करोति तुलु-संरक्षणं न केवलं तस्य वक्तृणां दायित्वं अपितु समग्रभारतस्य अपि अस्ति, यः स्वभाषिक-सांस्कृतिक-वैविध्ये गर्वं करोति । आधिकारिकमान्यता, शैक्षणिकप्रचारः, डिजिटलसमायोजनं च सुनिश्चितं कर्तुं शक्नोति यत् तुलुः निरन्तरं प्रफुल्लितः भवति, आगामिनां पीढीनां प्रेरणा च प्रेरयति। तुलु-रक्षणे वयं केवलं भाषायाः रक्षणं न कुर्मः अपितु जीवनपद्धतिं, विश्वदृष्टिं, अतीतं भविष्येन सह सम्बध्दयति इति विरासतां च रक्षामः |. तुलु-भाषा खलु भाषा-संस्कृतेः, तादात्म्यस्य च आत्मीयबन्धनस्य दीप्तिमत् उदाहरणम् अस्ति, तस्य अस्तित्वं च भारतीयसभ्यतायाः बृहत्तरं टेपेस्ट्रीं समृद्धं करोति।

ॐ नमो भगवते वादेवाय नमः।।

---

---

---

Me

जय श्री कृष्ण।

यः अयं लेखः पठति तस्मै नमस्कारः। अहं स्वस्य विषये, मम रुचिनां, शौकानां, विचाराणां च विषये लिखिष्यामि।

अहं चैतन्य लक्ष्मी। अहं बेङ्गलूरुनगरे जातः पालितः च। अहं मम अनुजेन सह मातापितृभिः सह निवसति। अहं कार्मेल-कन्वेण्ट्-विद्यालये अध्ययनं कृतवान् यत् जयनगरे अस्ति। अहं भाग्यशाली अस्मि यत् अहं एकस्मिन् कुटुम्बे वर्धमानः अस्मि यत् सर्वदा मम समर्थनं करोति , यदा कदापि पृष्टः तदा मम आवश्यकतां पूर्णं करोति | मम बाल्यकाले मम मातापितरौ मम भ्रातुः च कृते पर्याप्तं समयं दातुं सुनिश्चितवन्तौ यद्यपि ते परिचारिकारूपेण कार्यं कुर्वन्ति स्म . कृष्णस्य प्रसादेन अहं प्रसन्नः अस्मि यत् मम एकं कुटुम्बं प्राप्तम् यत् प्रतिक्षणं मम पालनं कृतवान्।

मम व्यक्तित्वम्।

अहं स्वयमेव कश्चन जिज्ञासुः, लघुशौकाः रोचन्ते इति वर्णयितुम् इच्छामि। अहं वदामि अहं अन्तःमुखी व्यक्तिः अस्मि, यद्यपि अहं मम अन्तःमुखी व्यक्तित्वं बाधकरूपेण न पश्यामि . अहं येषां जनानां समीपे अस्मि तेषां परितः भवितुं मम आनन्दः भवति .अहम् अपि एकान्ते भवितुं आनन्दं प्राप्नोमि . अहं स्वं व्यस्तं स्थापयितुं प्रवृत्तः अस्मि . मम सङ्गीतं श्रोतुं रोचते। मम बहुमुखी सङ्गीतविधा अस्ति अहं शृणोमि। इदं पॉप् , शास्त्रीय, वाद्य , भक्ति इत्यादिभ्यः भिन्नं भवति । अहम् अपि चित्रयितुं , नृत्यं कर्तुं च मम प्रियव्यञ्जनानि पाकयितुं च रोचये यद्यपि अहम् एतेषु कस्मिन् अपि विषये निपुणः नास्मि।

मम व्यक्तित्वस्य विषये वदन् अहं स्वं सर्वदा विकसितं पश्यामि .अहं मन्ये शिक्षणं कदापि न स्थगयति | अस्माकं जन्मनः क्षणात् आरभ्य अस्माकं मृत्युसमये एव स्थगयति।तत्र सर्वदा किमपि शिक्षितव्यं भवति भवेत् तत् व्यक्तितः वा परिस्थित्याः वा।कस्यचित् व्यक्तिस्य ज्ञानार्थं संस्थागतप्रमाणपत्रं भवेत्, परन्तु तस्य अर्थः न भवति यत् ते बुद्धिमन्तः सन्ति।

अहं अन्येभ्यः जनाभ्यः प्रेरणाम् आकर्षयितुं प्रवृत्तः अस्मि। अहम् अद्यापि स्मरामि मम उच्चविद्यालयस्य आचार्या यया एतत् संस्कृतं पाठितम् आसीत् सः कर्करोगेण सह युद्धं कुर्वती आसीत् किन्तु सा रोगी अभवत् अपि अस्मान् पाठयितुं आगता आसीत्।तस्याः कार्ये समर्पणं, निष्ठा च अपारम् आसीत् ।तस्याः कृत्यं मम सहपाठिनां च कृते अतीव प्रेरणादायकम् आसीत् ।

अहं अन्येषां साहाय्यं कर्तुं स्वयमेव अन्वेष्टुं आसीत्। अहं वक्तुं शक्नोमि यत् अहं किञ्चित् विचारशीलः, अन्येषां प्रति संवेदनशीलः च अस्मि।अहं मन्ये यत् गच्छति तत् भवतः समीपं पुनः आगच्छति। अहं मन्ये दुष्टं कार्यं कर्तुं अपेक्षया अभिनयः न करणं श्रेयस्करम्। मम प्रियाः क्रियाकलापाः।

नूतनानां स्थानानां भ्रमणं मम बहु रोचते, विशेषतः मन्दिरयुक्ताः नगराः ये अतीव पुरातनाः सन्ति।

मम लक्ष्याणि आकांक्षाश्च।

अहं उच्चविद्यालयस्य दिवसात् एव विशिष्टछात्रः आसम् | शैक्षणिकदृष्ट्या अहं उत्तमं कृतवान् अस्मि। जीवनं सर्वदा पूर्वनिर्धारितं भवति तथा च अहं मम अध्ययने तत् दयालुतया अनुभवितवान् यत् । अहं चिन्तितवान् यत् अहं वैद्यः भविष्यामि अन्यं व्यवसायं न करिष्यामि | परन्तु तथैव न अभवत् | यद्यपि अहं भौतिकशास्त्रे उपाधिं अनुसृत्य अस्मि यत् अहं प्रेम करोमि, अहं अनुमानं न कृतवान् स्यात् यत् अहं एतत् करिष्यामि।

यथा यथा अहं उच्चशिक्षणं प्राप्तवान् तथा तथा बहवः विषयाः परिवर्तिताः, अहं च अनुकूलः अभवम्। वयम् अत्र केवलं अङ्कानां कृते न पठामः , अपितु वयं यत् ज्ञानं प्राप्नुमः तस्य व्यावहारिकप्रयोगाय।

मम लक्ष्याणि आकांक्षाश्च।

अहं उच्चविद्यालयस्य दिवसात् एव विशिष्टछात्रः आसम् | शैक्षणिकदृष्ट्या अहं उत्तमं कृतवान् अस्मि। जीवनं सर्वदा पूर्वनिर्धारितं भवति तथा च अहं मम अध्ययने तत् दयालुतया अनुभवितवान् यत् । अहं चिन्तितवान् यत् अहं वैद्यः भविष्यामि अन्यं व्यवसायं न करिष्यामि | परन्तु तथैव न अभवत् | यद्यपि अहं भौतिकशास्त्रे उपाधिं अनुसृत्य अस्मि यत् अहं प्रेम करोमि, अहं अनुमानं न कृतवान् स्यात् यत् अहं एतत् करिष्यामि। सहपाठिभ्यः वयं बहुगुणाः गुणाः च शिक्षितुं शक्नुमः।

अहं भौतिकशास्त्रे अनुरागी अस्मि। भौतिकशास्त्रक्षेत्रे शोधं कुर्वन् अहं स्वं करियररूपेण पश्यामि।

अहं मन्ये ज्ञानं कदापि व्यर्थं न गन्तुं शक्नोति। वयं स्वस्य प्रज्ञायाः उपयोगेन स्वस्य, अस्माकं परितः जनानां च उत्तमं जीवनं जीवितुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुमः। शोधकार्य्ये अधिकांशतः , वयं पूर्वविद्यमानज्ञानस्य उपयोगं कुर्मः किमपि नूतनं अन्वेष्टुं यत् गुणवत्तापूर्णजीवनं जीवितुं साहाय्यं करोति |

जनानां सेवा जनार्दनस्य सेवा समं भवति। समाजात् यत् प्राप्नुमः तत् प्रतिदातव्यम्। अहं बहुभिः वस्तूभिः धन्यः अस्मि यत् बहवः जनानां नास्ति | अतः अहं कञ्चन भिक्षुकं दृष्ट्वा धनं दातुं प्रवृत्तः अस्मि।

मया अल्पाः एव धनिनः जनाः दृष्टाः ये अल्पं साहाय्यं कर्तुं अरुचिं दर्शयन्ति | अहं मन्ये यत् धनं यशः च अल्पकालं यावत् एव विद्यते | स्थायित्वं यत् स्वकर्मफलम्।

अहं देवं विश्वसामि , यः मम अस्तित्वस्य एकमात्रं कारणम् अस्ति। अहं ईश्वरं धन्यवादं ददामि यत् सः मां दत्तवान् दिवसः अहं अवगच्छामि यत् कदापि मृत्युः प्रादुर्भवितुं शक्नोति |अस्य अस्माकं कर्तव्यं यत् एतत् अल्पकालं दायित्वेन, सुखेन, सन्तुष्ट्या च जीवितुं शक्नुमः।

उपर्युक्तलेखनेषु मम चरित्रं व्यक्तित्वं च अत्यल्पं प्रकाशितं स्यात् इति मम विश्वासः ।

यथा अहं उक्तवान् शिक्षणं कदापि न स्थगयति। वयं प्रतिदिनं नूतनासु परिस्थितिषु परिस्थितिषु च भवेम। वयं प्रतिदिनं स्वस्य विषये किमपि ज्ञास्यामः।

अहं तादृशेषु परिस्थितिषु आत्मानं अवलोकितवान् यत्र मम प्रतिक्रिया मम उत्तरं वा मां आश्चर्यचकितं कृतवान् |तदा एव अहं अवगच्छामि यत् अहं किमपि नूतनं अनुकूलः अभवम् .

अहं मन्ये उपर्युक्ताः अनुच्छेदाः मम व्यक्तित्वं यथा चिन्तयामि तथा प्रकाशितवन्तः।भवतु नाम सर्वं न स्यात्, परन्तु मम विश्वासः अस्ति यत् उपरिष्टाद् अनुच्छेदेषु मम विषये कतिपयानि वस्तूनि प्रकाशितानि स्यात्।

निकटभविष्यत्काले अस्य लेखस्य सम्पादनस्य आशां कृत्वा।

पठनार्थं धन्यवादः।

जय श्री राम।