सदस्यः:2441474shrutii/प्रयोगपृष्ठम्

बिरहोड़् भाषाया: संकटः तथा संस्कृति १. प्रस्तावना

भारते भाषासम्पद् अत्यन्तं समृद्धा अस्ति। अस्मिन् देशे सहस्रशः भाषाः उपभाषाः च प्रचलन्ति। बहवः जनाः बहुभाषाभिः संवादं कुर्वन्ति। तथापि कतिचन भाषाः लघुसंख्याकसमुदायेन एव प्रयुज्यन्ते। तासु भाषासु एकः नाम बिरहोड़् भाषा। एषा भाषा प्रायः आदिवासीजनैः बोदिता अस्ति। बिरहोड़् जनाः झारखण्डराज्ये, छत्तीसगढे, बिहारराज्ये, ओडिशायाम् अपि वसन्ति। ते अर्ध-घुमन्तवः, वनजीवन-आश्रिताः च। एषा भाषा न केवलं संवादस्य साधनं, किन्तु सम्पूर्णस्य जीवनशैलीस्य, संस्कृतेः च मूलाधारः। आधुनिके युगे बहवः युवा जनाः मातृभाषां परित्यज्य हिन्दी-अङ्ग्रेजी इत्यादीनाम् अधिग्रहणं कुर्वन्ति। तेन कारणेन बिरहोड़् भाषा संकटग्रस्तभाषा इति वर्गे स्थापिता अस्ति।

२. भाषा-वर्गीकरणम्

बिरहोड़् भाषा ऑस्ट्रो-आसियाटिक्-भाषापरिवारस्य अन्तर्गतं मुण्डशाखायाः अङ्गम्। अस्मिन् परिवारस्य अन्तर्गता भाषाः प्राचीनाः इत्यपि ज्ञायते, यतः अस्याः मूलं सहस्रवर्षपूर्वे अस्ति। मुण्ड-भाषासमूहः मुख्यतया द्वे शाखे स्तः—उत्तर-मुण्ड, दक्षिण-मुण्ड च। बिरहोड़् भाषा उत्तर-मुण्डशाखायाः अन्तर्गता। समीपभाषाः — सान्तालि, मुंडारि, हो इत्यादयः। एवं वर्गीकरणेन ज्ञायते यत् बिरहोड़् भाषा विशेषं स्थानं धारयति। यद्यपि भाषाभाषिणः अल्पसंख्या एव, तथापि भाषा वैज्ञानिकानाम् अध्ययनविषयः भवति।

३. भाषा-वैशिष्ट्यं

बिरहोड़् भाषायाः ध्वनिसंरचना अपूर्वा अस्ति। स्वरवर्णाः संख्या न्यूनाः, किन्तु विशेषः ध्वनिः अस्ति—ग्लोट्टल् स्टॉप्, यः स्वरस्य मध्ये उच्चर्यते। सः ध्वनिः शब्दानां भेदं करोति। व्यञ्जनवर्णेषु नासिक्यवर्णाः बहुलाः। तालव्यः, दन्त्यः च वर्णाः अपि दृश्यन्ते। शब्दसंपदः प्रायः स्वकीयः, किन्तु आधुनिके काले हिन्दीभाषायाः संस्कृतभाषायाः च प्रभावात् कतिचन नूतनशब्दाः अपि स्वीकृताः। संख्यासंस्था विशिष्टा। एकादशात् दशपर्यन्तं परम्परया स्वकीयशब्दाः वर्तन्ते। परन्तु दशाधिकसङ्ख्याः अन्यभाषाभ्यः ग्राह्याः। लिपेः विषयः अपि रोचकः। परम्परया बिरहोड़् भाषायाः लिखितरूपं न आसीत्। सम्प्रति देवनागरीलिपिः अपि प्रयुज्यते। किन्तु समुदायस्य बहवः जनाः लिखितरूपे न, वाचिकरूपे एव भाषां पालयन्ति।

४. भौगोलिकं वितरणम्

बिरहोड़् जनाः मुख्यतया झारखण्डराज्ये वसन्ति। रांची, हजारीबाग्, चतरा, गुमला, रामगढ् इत्यादिषु तेषां बस्त्यः दृश्यन्ते। अल्पसंख्यया ते छत्तीसगढराज्ये अपि वसन्ति। बिहारराज्ये, ओडिशायाम् अपि कतिपयग्रामेषु तेषां उपस्थिति ज्ञायते। ते बहुधा वनोंमध्ये वसन्ति। जीवनशैली प्राचीनकाले “अर्ध-घुमन्तुः” आसीत्। ते गृहेषु दीर्घकालं न स्थायन्ते स्म, किन्तु आवश्यकता अनुसारं स्थलान्तरणं कुर्वन्ति स्म। अद्य आधुनिकपरिवर्तनानां कारणेन स्थायीग्रामेषु अपि निवसन्ति।

५. समाजजीवनम्

बिरहोड़् जनानां जीवनशैली अतीव सरलः। १. आहारः — ते वनोंत्पन्नफलानि, मूलकन्दाः, पत्राणि च खादन्ति। मृगशिकारः, मीनग्रहणं च तेषां पारम्परिकः आहारोपायः। २. निवासः — तेषां गृहेषु झोपड्यः प्रायः काष्ठेन, मृदा, पर्णैः च निर्मीयन्ते। ३. वस्त्रप्रयोगः — प्राचीनकाले वृक्षपत्रैः, पश्मना च निर्मिताः वस्त्राणि प्रचलन्ति स्म। अद्य वस्त्रशिल्पस्य प्रभावात् सूतकवस्त्राणि प्रचलन्ति। ४. धर्मविश्वासः — बिरहोड़् जनाः प्रकृतिपूजकाः। वृक्षपूजा, नदीपूजा, अग्निपूजा इत्यादीनां परम्पराः तेषां जीवनस्य अङ्गाः।

६. सांस्कृतिकं वैभवम्

संस्कृति सर्वदा भाषायाः प्रतिबिम्बः भवति। १. संगीतम् — बिरहोड़् जनाः ढोलं, मादलम्, करतालं च वाद्योपकरणानि प्रयुञ्जते। त्यैः गीताः सामूहिकरीत्या गीयन्ते। २. नृत्यं — उत्सवकाले सामूहिकनृत्यं कुर्वन्ति। नृत्ये गानं च एकत्र दृश्यते। ३. लोककथाः — पितृपितामहेभ्यः श्रुताः कथाः अपि संप्रेषिताः। ताः कथाः वाचिकरूपेण एव संरक्ष्यन्ते। ४. उत्सवाः — बिरहोड़् जनाः फसलोत्सवम्, विवाहोत्सवम्, ऋतु-उत्सवम् इत्यादीनि आनन्देन आचरन्ति। तेषां पर्वेषु नृत्य-गीतयोः विशेषं स्थानं अस्ति।

७. संकटकारणानि

एषा भाषा लोपपथे गच्छति। प्रमुखकारणानि— १. भाषापरित्यागः — युवा बिरहोड़् जनाः विद्यालयेषु हिन्दी-अङ्ग्रेजीभाषाभ्यां शिक्षां लभन्ते। ते मातृभाषां न्यूनतया उपयुञ्जते। २. अल्पसाक्षरता — समुदायस्य बहवः जनाः लिखितपठनकौशलं न जानन्ति। तस्मात् भाषा लिखितरूपे स्थायित्वं न प्राप्नोति। ३. जीवनशैलीपरिवर्तनम् — वननाशः, शहरीकरणं, शासननीतयः च तेषां पारम्परिकजीवनं परिवर्तयन्ति। तेन भाषा अपि प्रभावितं भवति। ४. अल्पसंख्या — बिरहोड़् भाषाभाषिणः केवलं सहस्रशः एव। अल्पसंख्यकत्वं एव लोपस्य कारणम्।

८. संरक्षणप्रयत्नाः

यद्यपि संकटम् अस्ति, तथापि कतिचन यत्नाः अपि क्रियन्ते। १. शब्दकोशः — बिरहोड़्-हिन्दी-अङ्ग्रेजी त्रिभाषिकः शब्दकोशः निर्मितः। अस्य साहाय्येन भाषा विद्यार्थिभ्यः सुपाठ्या भवति। २. बालसाहित्यं — “अबुन् अरि रे (Our Surroundings)” इत्याख्यं बालपुस्तकं प्रकाशितम्। अस्मिन पुस्तके बालाः स्वमातृभाषायाम् पर्यावरणं पठन्ति। ३. डिजिटल् संरक्षणम् — ध्वनिसञ्चिकाः, चलचित्रसञ्चिकाः च सङ्गृहीतानि। एतेषां माध्यमेन भाविष्यमाने अपि भाषा ज्ञाता भविष्यति। ४. विद्यालयेषु प्रवेशनम् — कतिपयस्थले बालानां शिक्षायां मातृभाषायाः उपयोगः प्रारब्धः।

९. उपसंहारः

भाषा केवलं शब्दानां समूहः न, अपि तु सम्पूर्णस्य समाजस्य आत्मा। बिरहोड़् भाषा एकस्य प्राचीनसमुदायस्य स्मृतिः, परम्परा, जीवनशैली, आस्था च। यदि एषा भाषा लुप्येत, तर्हि केवलं शब्दाः न नश्येयुः, अपि तु सम्पूर्णः इतिहासः विनष्टः स्यात्। अतः अनिवार्यं यत् —

बालानां शिक्षायाम् मातृभाषायाः स्थानं दातव्यम्।

डिजिटलमाध्यमेन भाषा संरक्षणीयम्।

शासनम्, संस्थाः, समुदायः च मिलित्वा प्रयासाः कर्तव्याः।

यदि एते प्रयत्नाः दृढतया कुर्वन्ते तर्हि निश्चितं बिरहोड़् भाषा पुनः जीवता भविष्यति। एषा भाषा न केवलं भारतस्य, अपि तु विश्वसांस्कृतिकपरम्परायाः एकं अमूल्यं रत्नं।