सदस्यः:Abhishek Pargaie/प्रयोगपृष्ठम्
दशकुमारचरितं सामान्य परिचयः संस्कृत साहित्य जगति महाकवे दण्डेः महत्वपूर्णं स्थानं वर्तते।एषः भारवे प्रौत्रः आसीत्।एतस्य पितुः नाम मनोहरः एवं मातुः नाम गौरि आसीत्। भारवेः समयः षष्ठ शताब्दी आसीत्। तस्मात् वंश त्रयान्तरं एतस्य जन्म अभवत् इत्युक्ते ८००ईसा समनन्तरमेव एतस्य जन्म स्वीकर्तुं शक्यते।
काव्येषु दण्डेः स्थानम् – सहज एवं मधुर गध्य प्रणेता रुपेण दण्डीं सदैव महत्वं दीयते।इतोऽपि सामयिक विषयेषु काव्य रचनायाः धैर्येण दण्डीं संस्कृत जगति विशिष्ठ स्थानं भजते।
सत्यमिदं तथ्यं यत्-“समासभूयस्व” भूत्वाऽपि दण्डेः काव्येषु ओजत्व गद्य गुणः प्रायः न प्राप्यते। एतद् न्यूनता एव दण्डेः वैशिष्टयं वर्तते यत् कोमल कान्ति सरल पदावलि द्वारा एव माधुर्यं(लालित्यस्य)सर्जनां करोति। उक्तमपि-
“दण्डिनः पदलालित्यम” इत्यादि।
दण्डेः ख्याति विषये तस्य कृतयः एव साक्षात् भवन्ति। यथा- त्रयोऽग्नयस्त्रयो देवास्त्रयो वेदा त्रयोगुणाः। त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः॥राजशेखर॥ (१)काव्यादर्शः (२) दशकुमारचरितं (३) अवन्तिसुन्दरी काव्यादर्श विषयकग्रन्थः “काव्यादर्शः” एवं कथा विषयक ग्रन्थाः दशकुमारचरितं एव अवन्तिसुन्दरी कथा वर्तत्ते। एवं प्रकारेण दण्डेः ज्ञानं, लोकपरिचितता एवं इतिहास वेदिता एकत्रैव व्यक्तः वर्तते। निश्चयेनैव सः संस्कृत साहित्यस्य अप्रतिम मणिकाञ्चनः आसीत्। “दशकुमारचरितम्” ग्रन्थनाम दृष्ट्वा स्पष्टं भवति यत्। पाणिनिक “अधिकृत्य कृते ग्रन्थे” इति सूत्रेण(दशकुमारचरितम्)दश च ते कुमाराश्च अथवा दशानां कुमाराणां समाहारः दशकुमाराः तस्य चरितानि अधिकृत्य कृतकाव्यं ग्रन्थो वा दशकुमारचरितम इति। के च ते दशकुमाराः इति चेत् मगधस्य राजा राजहंसस्य पुत्रः राजवाहनः पुनः राजहंसस्य अमात्यस्य चत्वाराः पुत्राः (१)प्रमतिः (२)मित्रगुप्तः (३)यन्त्रगुप्तः (४)विश्रुतश्च। एवं राजहंसस्य मित्रं विदेह राज्ञः एवं प्रवासी बान्धवानां पञ्च पुत्राः(१)उपहारवर्माः (२)अपहारवर्माः (३)पुष्पोद्भवः (४)अर्थपालः (५)सोमदत्तश्च। इति एतेषां दशानां कुमाराणां विविध उत्साह एवं विलासपरिपूर्णं आचरणस्य परिचायकः अयं कथाग्रन्थः महाकवि दण्डिना विरचित “दशकुमारचरितम्” संस्कृत गद्यकाव्यस्य उत्कृष्टं स्थानं भजते। अयं ग्रन्थः पूर्वपीठिका उत्तरपीठिका इति द्विधा विभक्तं वर्तते, तत्राऽपि उच्छवास रुपेण कविना वर्णितमस्ति अस्य ग्रन्थस्य संक्षिप्त कथावस्तु इत्थं वर्तते। पूर्वपीठिका-प्रथमोच्छवासः मगधस्य महानप्रतापी राजा राजहंसः स्वराजधान्यां पाटलिपुत्रे अप्रतिम तेजेन सह विद्यमानः वर्तते। सदबुद्धिशीला विलासशालिनी स्त्रिणां कुलस्य शिरोरत्न स्वरुपा श्रेष्ठतमा वसुमति इति नाम्ना स्त्रि राज्ञः पत्नी अस्ति।महत्वाकांक्षी मालवराज मानसारस्य जयाकांक्षां ध्वस्तयितुं राजहंसेन सः पराजितः, परन्तु सहज स्वभाव उदारतया मुञ्च्य तस्य राज्यमपि पुनः दत्तवान्। तस्मिनेव समये रानी वसुमती गर्भिणी अभूत्। एवं तस्याः गर्भस्य सीमन्तोत्सवः प्रचलन् आसीत्। तस्मिन् समये कश्चन गुप्तचरः मालवराजमानसारस्य शिव शक्तेः सिद्धि एवं पुनः युद्धाय तत्परं भवन्तु इति सूचनां दत्तवान। राजहंसस्य अमात्यैः स्थितिऽवलोकनं कृत्वा दुर्गस्य अन्तेव आत्मरक्षा कर्तुं विचाराः दत्तम,परन्तु स्वाभिमानी राजहंसःअनया वार्तया असहमतःआसीत्। अतःमानसारेण सह युद्धं कर्तुं गतवान् एवं शिवदत्त मानसारस्य गदा प्रहारेण निश्चेष्टः जातः। एवं सारथि विना, अश्वाः रथं सघनवने प्राप्तवन्तः यत्र राज्ञः प्राणरक्षा जाताः........देववसात् सारथि रहित रथस्य चक्रं तस्मिन्नेव स्थाने.......वृक्षेण....... यत्र वसुमति आत्महत्यां कर्तुं गतवती आसीत्। तत्र स्थिते रथे राजहंसं प्रातःकालीन वायोः स्पर्शेन चेतना आगता एवं उभयोरपि वसुमती राजहंसयोः पुनर्मेलनं जातं। वने निवसन् राजहंसेन महर्षि वागदेवेन सह मिलित्वा मानसारवत् दिव्य सिदधेः मार्गं पृष्टम्। परन्तु ऋषि आदेशेन् सः धैर्यपूर्वकम् वने एव निवसन् भावी अभ्युदयस्य प्रतीक्षां कृतवान्। समयेन वसुमति पुत्ररत्नम् जन्म दत्तवती, तस्येव नाम राजवाहनः।तदन्तरं सुमतिः,समित्रः,सुमन्त्रः तथा विश्रुतः इति चतुर्णाम् पुत्राणाम् जन्म अभूत् पुनः तापस सबरीभ्याम् क्रमशः उपहारवर्मा एवं उपहारवर्मा नामक विदेह राज्यस्य द्वौ पुत्रयोः प्राप्ति जाता। ततः वामदेवस्य शिष्यःसोमदेव शर्मा धात्री द्वारा प्राप्त रत्नोद्भवस्य पुत्रं आनीय दत्तवान। राजा तस्य नामकरणं(पुष्पोद्भव)कृत्वा रत्नोभवस्य भ्राता एवं स्व अमात्य सुश्रुतस्य समीपे पालयितुं दत्तवान। तत्पश्चात् राजा सत्यवर्णणः भ्राता सुमतिं तं सोमदत्त्तं पालयितुं ददति। एवं विधं नवानां राजकुमारां सह विभिन्न क्रिडासु सलग्नं भूत्वा राजवाहनः सर्व शास्त्र एवं व्यावहारिक विषयाणां भूयिष्ट अध्ययनं कृतवान। द्वितीय उच्छवासः वामदेवस्य सम्मत्या महाराज राजहंसेन कुमार राजवाहनं अन्य (नव)कुमारैः सह दिग्विजय प्रस्थानस्य आदेशः दत्तम्। विन्ध्याटवीं प्राप्य राजवाहनेन मातग्ङः दृष्टम्। मातग्ङस्य शरीरे किरात इव रन्धचिह्नानि आसन। परन्तु तस्य शरीरे यज्ञोपवीतं आसीत्। एतस्य रहस्यं ज्ञातुं राजकुमारः प्रश्नं पृष्टवान। यस्य उत्तरदान समये मातग्ङः उक्तवान- विन्ध्यक्षेत्रे केचन् नामधारी ब्राह्मणाः निवसन्ति। यैः स्वजातिगत संस्काराः त्यक्ताः। शबरमिव जीवनं यापयन्तः हीन आचरणे रताः सन्ति। मातग्ङः किरातैः प्रताडितं ब्राह्मणानां रक्षा कृतवान परन्तु तस्य प्राणाः समयेन पूर्वमेव यमलोकं गतवन्तः। अतःचित्रगुप्तेन तत्रत्यः तद दृश्यं प्रदर्शयित्वा पुनः तस्य प्रथम शरीरे प्रेषितम। तस्य शरीरे व्रणान् दृष्ट्वा तस्य पारिवारिकाः तस्मै त्यक्तवन्तः।
अनन्तरम् मातग्ङः स्व स्वप्नं कथयति एवं तेन आधारेण छिद्रमार्गेण राजवाहनेन सह पातालं प्राप्नोति। तत्र यज्ञान्तरम मातग्ङः दिव्यं शरीरं धृतवान। एवं मातग्ङः पुनः पाताललोकस्य राजा अभवत्। पुनः मातग्ङगात् राजवाहनः अग्ङुलीयकं प्राप्य पृथ्वीं आगतवान्। आगमन समये कस्यचित् देशस्य उध्याने सोमदत्तस्य साक्षात्कारः अभवत्।
तृतीय एवं चतुर्थ उच्छवासः एतयोः उच्छवासयोः क्रमशः सोमदत्तः पुष्पोदभवयोः निरुपणं वर्तते। सोमदत्तेन उक्तं यत् कथं लाटेश्वरः मत्तकालं पराजयित्वा अमात्य मानपालस्य सहायता द्वारा तस्य देशस्य राजा वीरकेतोः पुत्र्या सह विवाहं कृत्वा तस्य राज्यस्य युवराजः सञ्जातः। एवं महाकालस्य(उज्जैन)यात्रा प्रसंग्ङे राजवाहनस्य साक्षात्कारः अभवत्। सोमदत्तस्य कथा क्रमेव पुष्पोदभवः आगत्य वदति यत् राजवाहनम अन्वेष्य-२ अनायासेव सः स्वपिता रत्नोद्भवः एवं मात्रा सह प्राचीनम् धनसंग्रहं कृत्वा सुसम्पन्न व्यक्ति रुपेण उज्जैन्यां निवासः कृतवान्। पञ्चमोच्छवासः-वसन्तसमये कामपूजनाय उद्याने आगतवती मालवराजस्य पुत्री अवन्तिसुन्दरीं दृष्ट्वा राजवाहनः तस्यां अनुरक्तो भवति । अवन्तिसुन्दर्यऽपि तस्मिन् राजवाहने अनुरक्ताः भूत्वाः पुष्पोदभवस्य पत्नी भालचन्द्रिकायाः सहायता द्वारा कामदेवस्य स्वरुपे तस्य पूजनं कृतवति। पूर्वजन्मनः स्मरणं कृत्वा (शाम्ब एवं तस्य राज्ञी) मरालबन्धनजन्य शापस्य कारणेन विप्रलम्भस्य कथां स्मरणं कारयन् अवन्तिसुन्दरीं तस्मिन जन्मनि स्व(शाम्बस्य)राज्ञी भवितुं स्मरणं कारितवान्।तस्मिन् एव समये अवन्तिसुन्दर्याः माता तत्र प्राप्नोति एवं सा(अवन्तिसुन्दरीं)सक्ङेत द्वारा राजवाहने स्व अनुरागं प्रकाशयन्ती मात्रा सह अन्तःपुरम गच्छति किन्तु विरहेण् खिन्ना अवन्ति सुन्दरि बालचन्द्रिका द्वारा कामोपलम्भः सन्देशं प्रेषितवति। मिलितुं उत्सुकः राजवाहनस्यापि विद्येश्वर नामक ऎन्द्रजालिकेन सह मित्रता अभवत्। मित्र एन्द्रजालिकस्य सहायता द्वारा इन्द्रजाले लुप्तः मानसारस्य प्रासादे प्रविश्य राजवाहनः बालिकानां अन्तःपुरे निवसन् स्वपत्नी अवन्तिसुन्दर्या सह सर्वाधिक दामपत्य सुखस्य अनुभवः कृतवान। उत्तरपीठिका अस्यां पीठिकायां विश्रुत चरितस्य शेषांशः एवं सम्पूर्णमपि ग्रन्थस्य उपसंहारं कृतं।