सदस्यः:Abhishek shukla 9755
शिक्षा अर्थ परिभाषा प्रकार्याणि च
शिक्षा अर्थ
शिक्षा शब्दस्य व्युत्पत्ति धातु द्वयेन भवति
शास् (आज्ञादानम) शंस (वर्णनं प्रकटनं च)
शासनात् व्यंसनात शास्त्रं शास्त्रं इति अभिधीयते !
शिक्ष् विद्योपादाने इत्यस्माद भौवादिक धातो: गुरोश्च हल: " इति पाणिनीय सूत्रेण अ प्रत्यये सति टाप् प्रत्यये शिक्षा इति शब्द: निष्पद्यते ! शिक्षा शब्देन प्रमुखतया विद्या ग्रहणमेव ध्वन्यते अपि च शक्लृ शक्तौ इत्यस्माद सौवादिक धातो: सनि प्रत्यये सति स्त्रियां पूर्ववदेव अ प्रत्यये टापि च शिक्षा शब्दो निष्पद्यते परमनेन शब्देन अर्थ द्वयं निस्सरति शिक्षा शब्द जिज्ञासार्थक: भवति यतोहि विद्याग्रहणे जिज्ञासैव प्रवर्तयति विद्यार्थीनां तत: जिज्ञासया विद्याया: ग्रहणे सति ग्रहणकर्तु: सामर्थ्य वर्धनं भवत्येव! आंग्ल भाषायां शिक्षा इति शब्द: Education नाम्ना भिधीयते education इति शब्द: लेटिन भाषाया: Educatum educare इति पदद्वयस्याधारेण उत्पन्न: इति शिक्षाशास्त्रीणाम् अभिमतम! शिक्षा आन्तरिक शक्ते: वहिरानयनम अथवा अन्तस्थ शक्तीनां बहिर्निष्क्रमणमित्यर्थ: पुनः शिक्षापदस्य निर्देश: शिक्षणम (Teaching) प्रशिक्षणम (Training) अनुशासनम (Discipline) पालनपोषणम (Breeding) संस्कृति (Culture) च इत्यार्थ: प्रतीयन्ते! शिक्षाया: व्यापकार्थ: "शिक्षानाम आजीवन प्रचल्यमाना काचित गतिशीला प्रक्रिया इति स्वीकर्तव्य: !
शिक्षाया: परिभाषा पाश्चात्य विद्वानानुसारेण स्वस्थ शरीरे स्वस्थ मस्तिष्क निमित्त हि शिक्षा!(अरस्तू) शरीरात्मनो: पूर्णत्वम प्रदानमेव शिक्षा! (प्लेटो) शिक्षा तादृशी प्रक्रिया वर्तते यथा बालकस्य जन्मजात शक्ति हि वर्हि प्रकटयति ! (फ्रोबेल) प्रति मनुष्यस्य मस्तिष्के विद्यमान युक्तायुक्त सार्वभौमिक विचाराणां प्रकाशनमेव शिक्षा! (साक्रेटिस)
प्राच्य दृष्टया: सा विद्या या विमुक्तये! (तैत्तिरीय उपनिषद्) न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते! (श्रीमद्भागवत गीता) शिक्षा नाम आत्मसाक्षात्कार:! (शंकराचार्य)
भारतीय विद्वानानुसारेण मानवान्तर्निहित पूर्णतया: अभिव्यक्ति: एव शिक्षा! मानवान्तर्निहित दैवात्म स्वरुपाभि: व्यंजनमेव शिक्षा!(स्वामी विवेकानंद) बालके मनुष्ये च शारीरिक मानसिक अध्यात्मिक शक्तीनाम् उत्तमोत्तम सर्वांगीण विकास एव शिक्षा!(महात्मा गांधी) अस्माकं जीवनस्य सर्वाणामपि समस्यानां समाधानार्थं विद्यमान: पथप्रदर्शक: राजपथ स्व शिक्षा! (रवीन्द्र नाथ टैगोर) शिक्षा नाम व्यक्ते: समाजस्य च निर्मात्री स्यात (सर्वपल्ली राधाकृष्णन)
शिक्षाया: प्रकार्याणि
त्रिधा विभक्तानि
वैयक्तिकम् (मानवजीवने कार्याणि) सामाजिकम् (सामान्य कार्याणि) राष्ट्रियम् (राराष्ट्रिय जीवने कार्याणि)
वैयक्तिकप्रकार्याणि
आवश्यकतानां पूर्ति:
आत्मनिर्भरताया: प्राप्ति: व्यवसायिक कुशलताया: प्राप्ति: भौतिक सम्पन्नताया:प्राप्ति: अनुभवानां पुनर्गठनम् भावीजीवनस्य सज्जता चरित्र निर्माणम् सुनागरिक निर्माणम् व्यक्तित्वस्य विकास:
2) ससामाजिक प्रकार्याणि
सामाजिक संस्कृते: सभ्यताया: संरक्षणम सामाजिक परिमार्जनं परिष्करणं प्रगति:च सामाजिक नियन्त्रणम सामाजिक परिवर्तनम बालकस्य समाजीकरणम सामाजिक भावनाया: समावेशीकरणम सभ्य समाज निर्माणम समाजं शिक्षितं करणम
3) राष्ट्रिय प्रकार्याणि
राष्ट्रिय विकास: राष्ट्रियैकता भावनात्मैकता राष्ट्रियानुशासनम नेतृत्व निमित्तं प्रशिक्षणं कर्तव्य भावनाया: अवगत नहीं संस्कृते:अवगतम कुशल श्रमिकाणां निर्माणम सामाजिक नागरिक कर्तव्य भावनानां समावेश: