सदस्यः:Anil mahanand
विषयः-शिक्षणाधिगमप्रकि्यायाम् अध्यापकस्यभूमिका-ज्ञानस्य विनियोजकाः,आदर्श,सौविदकर्ता,सहाध्यायी च।
ज्ञानस्य विनियोजकाः मानवः स्वकार्यं माध्यमेन वांच्छित परिवर्तनार्थं नियोजनस्य आवस्यकता भवति। तदैव शिक्षणाधिगमप्रकियायाः ज्ञानदृष्टयाः नियोजनाय तात्पर्यं ज्ञानप्रक्रियायाः प्रारम्भिक सोपानात् अस्ति। यस्यान्तर्गत शिक्षणाधिगमोदेश्यानां सम्येक् निर्धारणं तथा तस्य समुचितंउपलव्धेः विषये पूर्वं कार्ययोजनाय निर्माणं प्रयत्नं करोति।
ज्ञानस्य नियोजने आवस्यकता सोपानाः-
१.ज्ञानस्य लक्ष्यानामुदेश्यानां च निर्धारणम।
२.ज्ञानस्य नियोजने उपलव्ध परिश्थितिनां ज्ञानम्।
३.उदेश्यानां प्राप्ति सन्दर्भे सहायक बाधकादिनां तंत्वानां ज्ञानम्
४.उदेश्यानाम प्रात्यर्थं कार्ययोजनायाः निर्माणं
अतः शिक्षणाधिगमप्रक्रियायां ज्ञानस्य नियोजनाय उचितपरिश्थीनां माध्यमेन शिक्षणाधिगमयोःउदेश्यानां प्राप्तिं भवितुं शक्नोति।।
शिक्षणाधिगमप्रकियायाम अध्यापकः आर्दर्शरूपेः
आदर्शः शिक्षकः मानवनिर्मिताः, राष्ट्निर्माताः, शिक्षापध्दतेः आधारशिलाः,समाजः गतिप्रदाताः,इत्यादयः मन्यन्ते। विद्यालये अध्यापकः एकः नेताः भवति ।सवैषां छात्राणां परस्परं सम्मेलनं, सन्तुलनं, निरिक्षणं, च कृत्वा कार्यं करोति। छात्राणां उपरि अध्यापकस्य व्यक्तित्वम् प्रभावः पतति। अतः विद्यालयस्य शिक्षणम् स्तरम उन्नतः भवति। अध्यापकः केवलं विद्यालयस्य नेता नास्ति। सः समाजस्य आदर्श प्रस्तुयन्ते ।यदि अध्यापकस्य चरित्रम् सम्यक् अस्ति ,चेत समाजस्य विद्यालयस्य परस्परं सम्बन्धः मधुरं स्थापयति। विद्यालये समाजस्य आर्दशःरूपः प्रतिबिम्बंयन प्रगतिः मार्गे उतमःभवति। अध्यापकं आश्रित्यैव विद्यालयस्य उन्नतिः अवनतिःसाफल्यं वैफल्यं वा भवति।
अतः जायते यत् अध्यापकः सर्वगूणः सम्पन्नः स्वरूपः उत्तरदायित्वं प्रतिः जागरूकः समाजे आदरणीयं व्यक्ति च भवति।
विद्यालयस्य केन्द्रविन्दुः-
अध्यापकः विद्यालयस्य केन्द्रविन्दुः भवति । यतः तस्य आधारेणैव विद्यालयस्य कक्षाकक्षः सम्यक् रूपेण चलति। अतः अध्यापकः कुशलं भवेत्।
विद्यालयस्य समाजयस्य च मध्ये सूत्रधारः-
अध्यापकः विद्यालय समाजमध्ये स्वचेतनायुक्त क्रिययां तथा मधुरं सम्भाषणेन सामरञ्जश्येन विद्यालयस्य कार्यं सञ्चालयति । एवं वक्तुं शक्यते- विद्यालये अध्यापकः सूत्रधारः भवति। शिक्षणाधिगमप्रक्रियायां आदर्शः रूपः भूमिका महती अस्ति।
यथा-
१. सम्बोधनम्।
२. वैयक्तिक आकृतिः।
३. आशावादिता।
४. संयमः।
५. उत्साहः।
६. मानसिक निष्पक्षता।
७. शुभचिन्तनम।
८. सहानुभूतिः।
९. जीवनं शक्तिः।
१०. विध्दताः।
११. नवाचारः।
१२. ज्ञानार्ज्ञने।
१३. भाषणे निपुणः।
१४. समयः परिपालनं।
सौविध्यकर्ता रूपे अध्यापकः-
अध्यापकः विद्यालये अत्यन्तं महत्त्वम् प्रमुखं स्थानं भवति। अध्यापकः आधारेण प्रधानाध्यापकः विद्यालयस्य सचांलनं करोति। शिक्षाक्षेत्रे शिक्षकः दार्शनिकवत् नेतृक्त मार्गदर्शिकावत् कार्यं कुर्यात्।
सौविध्यकर्ता रूपेः अध्यापकस्य कार्यम्-
१. छात्राणां ज्ञानम्।
२. अधिगमे प्रोत्साहनम्
३. शिक्षणाधिगमप्रकियायां शिक्षणम् सौविध्य प्रदानम्।
४. शिक्षणाधिगमप्रकियायां शिक्षण सामग्री प्रभावशीली करणम्।
५. शिक्षणाधिगमप्रकियायाःकाले अधिगमाय सकारात्मक वातावरणस्य निर्माणं।
६. अधिगमकर्तारः उदेश्यान् स्पष्टीकरणम्।
७. शिक्षणाधिगमसमस्यानाम् निराकरणम्।।
८. शिक्षणाधिगमकाले विशिष्टः शिक्षणः सामग्रीणां प्रयोगः।
९. शिक्षणाधिगम प्रक्रियायां दृष्टिकोणं सहानुभूतिः पूर्णं भवेत्।
१०. अल्पवुध्दियुक्तं वालकः प्रति विशेषध्यानम्।
११. अधिगमप्रविधिनां प्रयोगः।
अध्यापकस्य परम् कर्तव्यः अस्ति ,यत् छात्राणां पारिवारिक् पृष्टभुमिः ज्ञानम् भवेत्।योग्यताम,रूचिनाम्,उपलब्धिनाम् तथा न्यूनताम् ज्ञानमपि भवेत्।
शिक्षणाधिगम्प्रक्रियायां अध्यापकः सहाध्यायीः-
१.छात्राणाम् अध्ययने सहायकः।
२. पुस्तकालये छात्राणां सहयोगः।
३. प्रायसः ज्ञानप्रदानय तत्परः।
४.स्वोदाहरणं प्रस्तुतं कृत्वा स्वाध्यायाय प्रेरितम्।
५.स्वाध्याये बिषयःवस्तु चयने सहायकः।
६. यन्त्राणां प्रोयोगेः सहायकः।
७. शिक्षणस्तरः क्रियाकलापेषु भागग्रहीतुम् प्रेषितम्।
धन्यवादः