सदस्यः:Bishnupriya Basantara

          1. संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्।

भाष्यते व्यवहारादिषु प्रयुज्यते इति भाषा, भाषा व्यक्तायां वाचि इति धातोः निष्पन्नः अयं शब्दः । मानवः स्वमनसि विद्यमाना: आलोचनाः भावना: अनुभूतिश्च अर्थयुक्तैर्ध्वनिभिः संकेतैः, अर्थयुक्तैः लिखितसंकेतैश्च व्यक्तीकरोति । भाषानाम अभिप्रायप्रकटनसाधनम्। (Vehicle of thought) वस्तुतः लोके द्वयोर्मनुष्ययोर्मध्ये परस्परम् अवगाहनाय भावग्रहणाय भावविनिमयाय च भाषां विना न अन्यत् साधनमस्ति। 'भाषणाद् हि भाषा' व्यक्तवाग्रूपेण यस्याः अभिव्यक्तिः क्रियते सा भाषेति कथ्यते । ध्वन्यात्मकशब्दैः विचाराणां प्रकटीकरणमेव भाषा। भाषयैव मानवः मानव इति परिगम्यते। भाषयति या सा भाषा। (Man is man' Because of his speech) व्यक्तवाचं समुच्चारणे इति पाणिनिसूत्रमपि इदमेव दृढी करोति । सन्ति लोके बव्यः भाषाः, याषु संस्कृतभाषा अति प्राचीना समृद्धा च। संस्कृतभाषायां ऋग्यजुस्सामाथवीणाः इति चत्वारो वेदाः, शिक्षा, व्याकरणं, निरुक्तं, ज्योतिषं, छन्दः, कल्पश्चेति षडङ्गानि, चतुर्दशविद्याः, विज्ञानं, आयुर्वेद आदि ग्रन्थाश्च सन्ति । इयं विद्या भारतीयानां प्रतिष्ठात्मिका, औरसा धननिधयः कामधेनुः च समस्तज्ञानाकारा भारतस्यैक्यप्रदात्री धर्मार्थकाममोक्षप्रदात्री चास्ति। तदारम्भ्य अद्य यावत् याः याः शिक्षाः यानि यानि ज्ञानविज्ञानानि सन्ति, ताः ताः शिक्षाः तानि तानि ज्ञानविज्ञानानि अस्यां भाषायां सन्निहितानि सन्ति । अतः अतिसूक्ष्म भावानां स्पष्टीकरण-विषये संस्कृतं विना नैव समर्थो भवितुमर्हति। भारतीयं सर्वस्वं 2

संस्कृतशिक्षणम्

विश्वस्य समग्रं तत्त्वं चास्यां सम्बद्धमस्ति। संस्कृतभाषायाः विभागा एवं सन्ति - 1. वैदिकभाग: 2. शास्त्रभाग: 3. लौकिकभागः 4. ज्ञानभाग: 5. विज्ञानभाग: 6. वैद्य: 7. खगोल: 8. सांकेतिकभागश्चेति ।

(क) संस्कृतभाषायाः प्रकृतिः

सम् उपसर्गपूर्वक कृञ् धातोः क्त प्रत्यये कृते सति सुडागमे संस्कृत इति शब्दः निष्पन्नो भवति। सम्यक् कृतं संस्कृतम् अर्थात् प्रकृतिप्रत्ययपुरस्सरं कृतमिति हेतोः अस्याः भाषायाः कृते नामैतत् सार्थक्यम् अभवत्। संस्कृतानां भाषा, संस्कृता च सा भाषेति इति द्विधा विग्रहवाक्यं वर्त्तते ।

(ख) संस्कृतस्य भाषावैज्ञानिक महत्त्वम्

संस्कृत

"वर्णनात्मक-ऐतिहासिक-तुलनात्मकान् अध्ययनानां माध्यमेन भाषायाः प्रकृतेः विकासस्योत्पत्तेःसंरचनायाश्चाध्ययनपूर्वकम् एतेषां समेषां विषयाणां सैद्धान्तिकं निर्धारणमेव भाषाविज्ञानम्।" अर्थात् “भाषाविज्ञानं भाषयाः उत्पत्तेः, तस्या: संरचनायाः, तस्याः विकासस्य तस्याः ड्रासस्य च अध्ययनं क्रियते। मानवः केन प्रकारेण वक्ति? तस्योपभाषाया: विकासः केन प्रकारेण भवति ? भाषासु उपभाषासु च केन केन हेतुना कदा कदा च परिवर्तनं अथवा विकासः भवति ? केन प्रकारेण काचनापि भाषा विकसिता सति कस्याश्चन स्वतन्त्रायाः भाषायाः स्वरूपं धत्ते ? एतेषां समेषां विषयाणां विधिवत् अध्ययनं क्रियते। भाषाविज्ञान नामके विषये शास्त्रेऽस्मिन् शब्दानामुत्पादितः रूपविकासः, वाक्यानां संरचना प्रभृतिनां विषयाणां विवेचनं क्रियते । अनेन प्रकारेण भाषाविज्ञानस्य माध्यमेन कस्याश्चन भाषायाः वैज्ञानिकमध्ययनं क्रियते इति निश्चीयते।

संस्कृतवैदिकवाङ्मये वहूनि रूपाणि प्राप्यन्ते, येषां प्रयोगः सम्प्रति लौकिकसंस्कृते, भाषायां वा नैव दृश्यते । एतस्यामवस्थायां लौकिक-अलौकिकयो: संस्कृतयोः अध्ययनं करोति भाषाविज्ञानम्। भाषावैज्ञानिकानां प्रयोगेणैव सुनिश्चितं जातं यत् संस्कृत-पालि- प्राकृतानां भाषाणां मूलम् एकमेव आास्ते। संस्कृतसाहित्यस्य वैज्ञानिकम् अध्ययनं करोति भाषाविज्ञानम्। भाषाविज्ञानस्य सम्बन्धः सर्वेषां मानवानां भाषाभिः सममस्ति । इत्थं भाषाविज्ञाने ध्वनेः, ध्वनि-उच्चारणोपयोगिनां स्वरयन्त्रमुखजिह्वादि-अङ्गानां, प्रकृति-प्रत्ययादीनां, संज्ञा- सर्वनाम-क्रिया-विशेषणादीनां, नामाख्यातोपसर्गनिपातानां, पदपदार्थविषयकानां विकारादीनां, विकारमूलककारकानाम् अन्येषां विविधविध विषयाणाञ्च अध्ययनं क्रियते ।

पाणिनीय शिक्षायाम् (श्लोक-संख्या-षट्त: दशपर्यन्तम्) वर्णानां विभागः पञ्चधा कृतं स्यात् । यथा-(1) स्वरतः, (2) कालतः, (3) स्थानात्, (4) आभ्यन्तरप्रयत्नात्, (5) वाह्य- प्रयत्नात्। संस्कृतभाषा-विषयक-वर्णोत्पत्ति-सिद्धान्तस्य अतीव वैज्ञानिकं निरूपणं कृतम्। संस्कृतभाषायाः भाषाविज्ञानिक-वर्गीकरणं-संस्कृतभाषायाः वैज्ञानिकमध्ययनमेव संस्कृतशिक्षणविधिः

भाषाविज्ञानमित्यभिधीयते । इदानीं भाषाविज्ञानस्य पञ्चैव प्रकारास्समुपलव्धाः सन्ति। प्रकाराः संक्षेपेण अत्र प्रस्तूयन्ते ।

(1) ऐतिहासिकं भाषाविज्ञानम्- अस्मिन् भाषाविज्ञाने भाषायाः विकासस्य-अध्ययनं क्रियते। ऐतिहासिक भाषावैज्ञानिकाः इदमपि प्रतिपादयन्ति यत् संस्कृत-पालि-प्राकृतानां भाषाणाम् एकमेव मूलमास्ते।

(2) प्रायोगिकं भाषाविज्ञानम्-अन्यस्याः भाषायाः शिक्षा केन प्रकारेण प्रदेया? अनुवाद: केन प्रकारेण करणीयः ? उच्चारणस्य दोषा केन प्रकारेण अपाकरणीयाः? इत्यादीनां प्रभृतीनां विषयाणां विचारः अत्र क्रियते ।

(3) संरचनात्मकं भाषाविज्ञानम्-भाषायां प्रयुक्तानां सर्वेषां तत्त्वानां पारस्परिके विशिष्टे सन्दर्भेऽध्ययनं क्रियते ।

(4) वर्णानात्मकं भाषाविज्ञानम्- विश्लेषणात्मकमध्ययनं वर्णनातमकं च करोति भाषाविज्ञानम्। एतादृशीनामपि भाषाणामध्ययनं वर्णनात्मकेन भाषाविज्ञानेन क्रियते । एतादृशी व्याहारमात्राश्रिता संस्कृतभाषा अतीतकालविशेषे कीदृश्यासीत् ? तस्यां कति ध्वनयः आसन् ?

पदानां रचना कीदृश्यासीत् ? वाक्यानि कीदृशान्यासन् ? इत्यादीकानां विषयाणामध्ययनं वर्णनात्मकं भाषाविज्ञानं करोति ।

(5) तुलनात्मकं भाषाविज्ञानम्-एकाधिकानां भाषाणां तुलनात्मकमध्ययनं विभिन्नान् कालानाश्रित्य क्रियते ।