सदस्यः:Chhabindra Nayak

                       शिक्षणाधिगम प्रक्रियायाः सोपानानि  

कक्षा शिक्षण याः क्रीयाः भवन्ति ताः क्रीयाः प्रमुखरुपेण भागत्रयण बिभाजितः यथा-1-पुबॅक्रीया, 2-अन्तःक्रियाः,3-अन्तक्रियाःस्च एताः क्रियात्रयं (p.w Jackson ) महोदयः बिभाजनं कृतबान् एतासां सबासां क्रीयाणां बीभाजनं चत्बारि सपानेषु कृतः dauis महोदयः 1.नियजन,2.संघठन,3.नेतृत्बम,4.नियन्त्रण स्च योजना-(planning).कक्षा गमनात पुवँ कक्षा शिक्षण निमितं अध्यापकेन क्रियमाणा पुबॅप्रस्तुति भबति । नियोजन सपाने अध्यापकः स्बकक्षा संपन्नानां क्रीयाणां काप्लनिक कक्षा स्बमनसी स्तापयति । अध्यापकः संपुणँ कक्षाः बिस्लेषणं करति नीयोजन सपाने । प्रती नमीश्य काय्यॅ प्रस्तुतं करोती अध्यापकः नीयजन सोपाने । नीयोजन सोपाने अध्यापकः स्ब कक्षायाः संभाब्य चित्र स्ब मनसि निमॅति । अस्य निमाणथॅ प्रमुखरुपेण काय्यॅत्रयं भबति । 1.कायॅबिश्लेषणम् (Class analysis) 2.शिक्षणोद्देश्यानां (Teaching of Tips) 3.अधिगमोश्यानां लेखन एतेषु कायॅत्रयेषु एब शंपुणॅः कक्षा एब प्रारुपनिमाण अध्यापकः श्ब मनशि निमॅति । कायॅविश्लेषण- कायॅ-पाठ्यबस्तुतः शिक्षणोपलध्बि जनिता अन्बितिः या सामुहिकरुपेण क्रियान्बता भबति । बिश्लेषणं-लघु लघु खण्डे पाठ्यांसस्य बिश्लेषण् काय्यॅबिश्लेषणन अध्यापकः नितिः युक्तिः ईत्यादिनां सन्दभॅ नणॅय कत्तुं समथॅ भबति । काय्यॅ बिश्लेषणश्य भागत्रयं भबति।यथा- 1.पाठ्यबस्तुनं प्रशङ्गबिश्लेषणम् 2.क्रिया बिश्लेषणम् 3.कौशलविश्लेणम् पाठ्यबस्तुनः प्रसङ्ग बिश्लाषणम्- यःपाठ्यासः अध्यापकेन निध्दारितः बतॅते एकस्मिन कालांसे उपस्तापयितुं तस्य पाठ्यांशस्य मनवौञानिक रित्या छात्राणां स्तरानुगुणं छात्राणां रुच्यजुगुण,पुनः छात्राणां कृते मनबऔज्ञानिकरित्या ताकिकरुपेण सज्जिकरणं अध्यापकः। सज्जिकरण नाम-पाठयाशंश्य लघु लघु खण्डे यत् बिभाजनं करोति तश्य बिभाजित अंशंनां शज्जिकरणं करोति अद्यापकः । कौशल विश्लेशण- पाठ्याशंल बिध्यमाननां कौशलनाम् अभिबध्दॅनायँ तथापि ताकिक रुपेण सज्जिकरणं भबति कौशलबिस्लेषणं । ते कौशलानि यथा- श्रबन,पठन,लेखन,भाषण, एतेषाम् कौशलानां बिश्लेषण करति अध्यापकः कुत्र कस्य अंशस्य उपस्तापने पाठ्याशंसस्य लघुखण्डश्य बा उपस्तापने छात्रस्य बिकाशः कस्य कौशलश्य भबिष्यति तत् स्बिकृत्य अध्यापकः स्बयमेब बिचारंकृत्य प्रयगात्मकरुपेण आनयति अध्यापकः स्बकल्पनया । संघठनम्-निश्चित उदेश्याधारे निमित समुह भबति संघठन ( organization) परन्तु ब्यबस्तापने बिध्यमानानां सबॅषां कृते अबसरस्य कल्पनं भबति संघठन इति ।

  शिक्षाक्षेत्रे संघठन कथनश्य कः अ।शयः कक्षा शिक्षणे छात्राणां कृते  अध्ययनाबसरः प्रदानेन सह अध्यापकस्य कृते शिक्षण अबसरः प्रदानं भबति ब्यबस्तायाः सुतम् उदेश्यम् ।

छात्राणा कृते पठितुम् अवसरः कल्पलम् एतादृशी ब्यवस्ता यस्मिन सोपाने भबति तत् सोपानं ब्यबस्ताजनम सोपान । कक्षायाम् अन्तः एव अध्यापकैः सह छात्राः या क्रिया संपादयन्ति । ताषां सवॅषां समाहारः भवति अन्त क्रिया अत ब्यवस्तापना सोपानम् अन्तःक्रियायाम् आगच्छति । संघठन सोपाने अध्यापकस्य काय्यम्- 1.अध्यापकः समुचित क्षिक्षन युत्किनां चयनं करोति । 2. समुचित संप्रेषन विधिनां चयनम् । 3.समुचित दृस्य श्रव्य साधनानां चयनम् । समुचित संप्रेष विधिनां चयनम्- सुचना संप्रेषकादएभ्यः सुचना ग्राहक पय्य़न्तं स्तानान्तरीकणायॅं यः माध्यम विशेषः रुपेण कायॅ करोति तत् भवति संप्रेष इति । संप्रेषन प्रक्रियायाः मुख्य उपादानम् - 1.सुचना उपस्यापक

                                              2.सुचना ग्राहक
                                              3.सुचना 4.भाषा

क्षिक्षाक्षेत्रे संप्रेषण प्रक्रिया यथा- सुचना उपस्तापकः भवति अध्यापकः सुचनाग्राहक वतॅते छात्रः, सुचना वतॅते पाठ्यविषयः,एषः पाठ्यविषयः संप्रेषकात् सुचनाग्राहक पयॅन्तं स्थानान्तरि करनस्य माध्यम भवति भाषा अत्र अध्यापकः उदाहरण विधि ,बाख्यानबिधि,वहुनिविधि चयनं कृत्या संप्रेष पक्रिया चालयति । दृस्यक्श्रब्य सामग्रिनां चयनम् – अध्यापकः अन्तःक्रियां दृस्यश्रब्य उपकरणानं सहायेन अध्यापयति, अश्य उदेस्य भबति पाठ्यबिषये छात्राणं रुचीजारयितुम् उत्पादयितुं छात्रानां आकषॅयुतुं अध्यापकाःदृस्यश्रब्य उपकरणानां माध्यमेन अध्यापयन्ति । उदाहरण यथा-छात्रान् बयं भारतस्य नदिनां भौगलिक स्यितिः बिषये अबगमनाय दृस्येपकणनं मानचित्रं दशॅयामः श्चेत् छात्रा झटतिः एब अबगमिष्यन्ति येन विषयः अपि सरलं सुकरं भविष्यति । नेतृत्बम्- छात्रात् प्रेरयितुं बिध्यमानः याः क्रिया सन्ति ता क्रिया यत् सोमाजं प्रतिपादयति तत सोपानं भबति नेतृत्बम् । अस्य सोपानस्य नाम नेतृत्बं कथनस्य आसयः भवति अध्यापकः नेता रुपेण छात्रान् काय्यॅ नियोजयति काय्यॅ कत्तुं प्रेरयति । काय्यॅ कत्तुंम् इत्युत्के जात आहणाथॅं अध्ययनाथॅं अधिगमः निमितं छात्रात् प्रेरयति इति कारनात् तदॅथॅमेब अस्य सोपानस्य नाम-नेतृत्बं वतॅते । अस्मिन सोपाने अध्यापकस्य प्रमुखरुपेण कायॅदय भवति ।

                                                   यथा-1.छात्रेषु अभिप्रेरणायाः उत्पाधनम् 	
                                                          2.कक्षाचितायः अभिप्रेरणायाः प्रविधिनां चयनम् 
 छात्रेषु अभिप्रेरनायाः उत्पादनम्- 

अभिप्रेरना एका काचित अन्तनित,जन्मजात ,नैसगिक शत्किः वतॅते । अस्याः शत्केः उपयोग परस्परं छात्रैः सह अग्रेगन्तुं समिचित् रित्या पठितुं बिषयेः अबगन्तुं प्रेरयति अध्यापक । इयं अभिपेरणा शत्किः द्बिधा वतॅते यथा-

                                              आन्तरिक अभिपेणा ,बाह्य अभिपेणा

आन्तरिक अभिप्रेरणा-ब्यत्केः अन्तरस्यात् आगताः अभिप्रेणा भबति आन्तरिक अभिप्रेणा । बह्य अभिप्रेरणा –बहिस्मात् एब आन्तरिक शत्किन् प्रेरयितुं बाह्यकारकाणि प्रभावं जनयन्ति, यानि कारकाणि अभिप्रेरणा उत्पादयुतुं,जागरयितुं याः शत्कयः यानि कारकाणि उत्पादानानि प्रेरयन्ति तानि भबन्ति बाह्य अभिप्रेरणा । आबश्यकता, प्रशंसा, निन्दा,पुरस्कार,दण्डः इत्यादयःबहव वाह्य अभिप्रेरणात्बेन मनबानां कृते काय्यॅं करति । पुनः केचन वदिन्त प्राकृतिक,कृत्रिम अभिप्रेणा द्बिधा । प्राकृतिक अभिप्रेरणा- मानबेषु विध्यमाना आन्तरिक शत्किः स्बतः प्रवृतरुपेण प्राकृतिक रुपेण ,नित्यरुपेण ,आबश्यकता रुपेण वा स्बतः एव मानवान् प्रेरयन्ति ताः अभिप्रेरणाः भवन्ति प्राकृतिगक अभिप्रेरणा कृतिम अभिप्रेरणा- यानि कारणान उपादानानि कृत्रिम रुपेण मानवान् प्रेरयन्ति तानि सवॅणि कृत्रिम अभिप्रेरणा वतॅते । विविधाः अभिप्रेरणा सन्तिः ताषु अभिप्रेरणा कस्याः अभिप्रेरणायोः आवश्यकता ववॅते सदेव अध्यापकः स्व कक्षायाम् उपयोग कत्तुं शन्कोति सदेव चयनं अध्यापक अस्मिन सपाने करति । ता अभिप्रेरणा भवन्ति- पुरस्कारः प्रदानं भवता,दण्ड प्रदानं भवता,प्रतिययोगिता भवति,पुनः वलवॅनं प्रतिपृष्टिः इत्यादयः भवति,अभप्ररणाय़ाः वाध्यमानानाँ कारकाणिभवन्ति । आवश्यकता अभिरुचि ,अभ्यासः संम्वेगः , पुनः आकाक्षां इत्यादय । अस्मिन सपाने अध्यापकश्य काय्यॅ भवति छात्राणां समुचित दिशां वा पदशॅन ,पाठं प्रति अभिप्रेरणाम् येन छात्राः प्रभावपुणॅ रित्या अग्रेगन्तुं समथॅ भवन्ति । नियन्त्रणम्- कत्क्षा शिक्षणे विध्यमानानं सवॅषाम् अंशान मुत्याङ्कनं भवति नियत्नण सोपान । अयं सोपानं उत्तरक्रियया सह इतरे क्रिया व अपि अत्र अन्तरभवति। अध्यापकः कक्षाशिक्षणे यत् विधिनां चयनं कृत्वा पाठयति तस्य मुल्याङकन भवन्ति । अध्यापक स्बयमेव स्बस्य काय्यॅस्य मुत्याङ्कनं करोति नियन्त्रणसोपाने पुनःसपुणायःकाय्यॅप्रणाल्याः एवमुल्याङ्कन करोति अध्यापकः मुल्याङ्कन निमितं एतत सोपान ववॅते । शिक्षण अघिगम पक्रिय़ायः समग्रकाय्यॅस्य मुल्याङ्कन परस्परं नियन्त्रणं करोति अध्यापकः अतः अस्य सोपानस्य नाम नियन्त्रण । त्रयाणां सपानानां सपानात परं अध्यापक मुल्याङ्कनं करोति तेन सह प्रति सपान यदा समापयति तदानिमपि मुत्याङ्कन करोति । मुल्याङकनथॅ अध्यापकस्य समिपे कनिचन उपकरणानि सन्ति तेषाम् उपकरणानां माध्यमेन स्बनिद्धारित उदेस्यश्यापि मुल्याङन करति तेषु उपकरणेषु कनिचन प्रमुख उपकरणाननि यथा – 1.परिक्षण उपकरण

                                                             2.स्बयम् अलेख उपकरण 
                                                             3.नीरिक्षणात्मक उपकरण
                                                             4.प्रक्षेपि उपकरण

परिक्षण उपकरण-अत्र छात्राणँ मुत्याङ्कन भवति परिक्षणउपकरणे छात्राणां कृते प्रश्नपत्र निमॅणकृत्बा मुल्याङ्कन कत्ता छात्राणां मुल्याङ्कन करोति । छात्रांणां परिक्षाथॅ ये ये विधयः सन्ति तेषां सवॅषाम् बिधिनाम् अन्तभाबः भबति परिक्षणोपकरणे । ते बिधये भवन्ति यथा- तिखित परिक्षा, मौखिख परिक्षा , प्रयोगात्मक परिक्षा ,वैयत्किकाध्यनं ,पुनः निष्पादन परिक्षणमपि अन्तरभवति । अयं परिक्षण विधिभिः साक्षात् छात्राणाम् अधिगमस्य मुल्याङ्कन क्रियते । एतत् मुल्याङकनाधारेण शिक्षकस्य सिक्षणाधिगम पक्रियायाः निरिक्षणं क्रियते । स्बयमातेखपरणम्- स्ययम् आतेख इति अध्यापकः स्ययमेव स्यकायॅस्य बिबरणिप्रस्तुतं करोति । स्ययमालेख उपकरणपि केचन परिक्षणेपकरणानि भवति यानि उपकराणानि साक्षात् अध्यापकः क्रियायः एव परिक्षणं करोति । यथा- प्रश्नावलिमाध्यमेन , स्ब कायॅस्य दैनद्निन अपि अध्यापकः लिखति तहि तेन माध्यमेनापि परिक्षणकत्तुं शक्नुति पुनः आत्पकथा ,वात्ता,प्रतक्षप्रश्न,शाक्षत्कारः एतेषाम् उपयोगः भवन्ति । निरिक्षणात्मकोपकरणम्- अध्यापकः स्ययमेव स्यकायॅस्य निरिक्षण पुरस्सरं मुल्याङकन करति, अत्रमपि केचन उपउपकरणनात् अन्तभावः –यथा checklist,rating scade,sociomatrix एतेषां माध्यमेन अध्यापकः निरिक्षण क्रियते, प्रक्षेपिउपकरणः- प्रक्षेपि उपकरणस्य उदाहरण मस्ति यथा-assignment पाठनाद् अनन्तरम् अध्यापकः छात्राः तत् सामाव्य पुनः अद्यापकात् दीयन्ते तत् दृष्टया अध्यापकः स्व मुल्याङ्कन कायॅ करति ।