सदस्यः:Dharmaraj Luitel
दर्शनम् नाम् किम् ? मानवजीवने दर्शनस्य महत्त्वम्/उपयोगिता
'दर्शनम्' इति शब्दस्य अर्थः अस्ति यत् अधिकांशजना: दर्शनं (PHILOSOPHY) 'दर्शनम्' इति मन्यन्ते । तथापि एतत् सत्यं नास्ति । दर्शनं ग्रीकभाषायाः (PHILO) फिलो, (SOPHIA) सोफिया इति शब्दात् आगतं । फिलोसः प्रेम इत्यर्थः सोफिया इत्यस्य अर्थः ज्ञानम् इति दर्शनस्य पूर्णः अर्थः। आम् - ज्ञानप्रेमार्थं मनुष्यः स्वजीवनं परितः जगत् च ज्ञातुं रुचिं लभते, सर्वविधं ज्ञानं प्राप्तुम् इच्छति, एतत् च दार्शनिकः इति कथ्यते। यस्य अर्थः क्रमुः- 'प्रेम (अनुराग) ज्ञानं च' इति । अतः 'दर्शनम्' इत्यस्य शाब्दिक अर्थः 'ज्ञानेन सह प्रेम' इति । अतः ते पाश्चात्यीकृताः 'दार्शनिकाः' (PHILOSOPHER) अस्मिन् अर्थे 'दर्शनस्य' प्रयोगं कुर्वन्ति । अर्थात् पाश्चात्यदार्शनिकानां एकमात्रं उद्देश्यं ज्ञानप्रेमप्राप्तिः, न तु जीवनस्य उन्नतिः। प्रत्युत भारतीयदर्शनस्य उद्देश्यं ज्ञानप्राप्तिः तथैव जीवनस्य सुधारः, शोकादिकं भवति ।
'दर्शन' शब्दस्य अर्थः 'दृष्टिः' 'दर्शन' इति संस्कृतशब्दात् निष्पन्नः, यस्य अर्थः 'द्रष्टुम्' इति । अतः 'दर्शनम्' इत्यर्थः 'द्रष्टव्यम्' इति । स्मर्यतां यत् अत्र दर्शनं नेत्रेण दर्शनं न भवति। अपितु तार्किकं अन्वेषणात्मकं च दृष्टिकोणम् अस्ति । व्यापकार्थे "दृष्टे वास्तविकतत्त्वमनेन्" इति वास्तविकतत्त्वस्यैव प्रतीतिः (अनुभवः) इत्यर्थः । अधुना प्रश्नः अस्ति यत् कुत्र द्रष्टव्यम् ? उत्तरम् - दर्शनात्। दर्शनशास्त्रे बहवः विचाराः प्रमाणैः चर्चां कुर्वन्ति । दर्शनेन जीवति स दार्शनिक उच्यते । दर्शनस्य दर्शनं अतीव प्राचीनम् इति वक्तुं शक्नुमः। यत् द्वयोः शब्दयोः निर्मितम् अस्ति - "दर्शनम्" "शास्त्रम्" च = दर्शनशब्दस्य अर्थः जीवनस्य जगतः च दृष्टिकोणः भवति।
यदा मनुष्यः अस्मिन् जगति आगतः। सः स्वस्य विविधान् प्रश्नान् सम्बोधयितुं समर्थः अस्ति। परन्तु वयं अवगन्तुं न प्रयत्नशीलाः। मनुष्याः जन्म, प्रयोजनं, तर्कं, विविधाः सम्बन्धाः, संचारप्रक्रिया च अवगन्तुं इच्छन्ति । एतदेव वयं दार्शनिकीकरणं वदामः। मनुष्यः ज्ञानस्य लेखनीं पूर्णं कर्तव्यं, सत्यं अन्वेष्टव्यं, ईश्वरस्य ज्ञानं तथा दृश्यलोकस्य सर्वतत्त्वानि इत्यादीनि प्राप्तुम् अर्हति। दर्शनस्य माध्यमेन भवन्तः ज्ञातुं शक्नुवन्ति यत् जीवनं किम् अस्ति, तस्य उद्देश्यं किम् इति। एतेषां सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि दर्शनं ददाति ये जीवनस्य विविधजटिलतानां कठिनतानां च समाधानं कर्तुं प्रयतन्ते। जीवनस्य जगतः च विविधान् पक्षान् चिन्तयित्वा एतादृशं ज्ञानं प्राप्य बहवः महापुरुषाः सन्ति । दर्शनम् इति । जीवने दर्शनस्य महत्त्वं दर्शनं अस्मान् वस्तुनि द्रष्टुं अवगन्तुं च दृष्टिकोणं ददाति। अतः अस्माकं जीवनाय अपि दर्शनस्य महत्त्वम् अस्ति। यतः प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य स्वकीयं व्यक्तिगतं दर्शनं दर्शनं भवति । अतः प्रत्येकः व्यक्तिः दार्शनिकः एव । आम्! सः उत्तमः दार्शनिकः अथवा दुष्टः दार्शनिकः भवितुम् अर्हति। यथा भवन्तः वाम-दक्षिण-विचारधाराणां विषये बहवः भिडियो-लेखाः च दृष्टवन्तः स्यात्, कथं जनाः वामपक्षीय-विचारधाराः गिरोहः, गुटाः च इति कथयन्ति, स्वमतानि च गलतानि सिद्धयन्ति |. यत् सर्वं भवति तत् प्रतीतिविग्रहः, एतस्य सर्वस्य कारणं व्यक्तिदृष्टिः एव। अतः अस्माभिः अवश्यं ज्ञातव्यं यत् किं दर्शनम्। यदि भवान् दर्शनं अवगच्छति तर्हि भवान् विडियोमध्ये गुप्तं कार्यसूचीं अवगन्तुं शक्नोति। दर्शनं मनुष्यं तार्किकं करोति। सः तादृशानां व्यक्तिनां किमपि दर्शनं विचारं वा न स्वीकुर्वति ।
सः अनेकान् प्रश्नान् उत्थापयति। केचन जनाः सनातनधर्मस्य काश्चन घटनाः विज्ञानेन दूषिताः इति मन्यन्ते, "विज्ञानमेव मानवसभ्यतायाः एकमात्रं भविष्यं, अतः विज्ञानं जीवन्तं करणं लाभप्रदम्" इति सिद्धयन्ति समाजे अनेकानि वस्तूनि सन्ति ये अवैज्ञानिकाः मानवसभ्यतायाः हानिकारकाः च सन्ति। यज्ञं हवनं जपं ध्यानं च अवैज्ञानिकम्। केवलं विज्ञानमेव मनुष्यस्य उन्नतिं कर्तुं शक्नोति। अतः विज्ञानस्य स्वकीयाः आवश्यकताः सन्ति । " इदानीं केचन ऋजुजनाः एतत् दृष्टिकोणं सम्यक् गृहीत्वा भारतीयसंस्कृतेः त्यजन्ति। परन्तु, यदि कश्चन व्यक्तिः दर्शनं अवगच्छति तर्हि सः विज्ञानं पृच्छति - जीवनं किम्? जीवनस्य किं प्रयोजनम्? अस्य जगतः स्वभावः कः? किमर्थं क... person come to this world?ईश्वरस्य प्रकृतिः किम्?मृत्युः किम्?मानवजीवनात् स्वभावात् च अन्यः कोऽपि संसारः अस्ति वा?मृत्युपश्चात् अन्यः जन्म भविष्यति वा?दुःखं किम्?दुःखात् कथं मुक्तिः?वयं किमर्थं दुःखिताः? किमर्थं वयं दुःखिताः स्मः?सुखं किम्?सम्बन्धः किम्?समाजस्य कथं जीवेम?अनादरः?किमर्थम् सर्वे जनाः सुखं इच्छन्ति?एतेषां प्रश्नानाम् स्पष्टानि उत्तराणि विज्ञानं न ददाति।अथ च भवता यत् उत्तरं प्राप्यते तत् स्पष्टम्, there are no 'garanties'.यतोहि विज्ञानं प्रथमं किमपि अन्यत् च किमपि वदति।ये विज्ञानस्य सिद्धान्तेषु विश्वासं कुर्वन्ति स्म ते प्रथमं अज्ञानेन एव मृताः, यतः ते सिद्धान्ताः अद्य मिथ्या इति घोषिताः, ये च अद्य विज्ञानं विश्वसन्ति, ते जानन्ति यत् तेषां विषये किं विश्वासं कुर्वन्ति स्वमृत्युः ।
अतः विज्ञानं विश्वसितुं न शक्यते। आम्! विज्ञानेन जीवनं सुलभं कृतम्, सिद्धस्य साधुस्य वचनं, तस्य गमनस्य अनन्तरम् अपि विडियोद्वारा श्रूयते। सः स्वागतम् अस्ति। अतः उपर्युक्तप्रश्नेषु तर्कः प्रमाणादिः दर्शने व्याख्यातः। उपर्युक्ताः प्रश्नाः भारतीयदर्शनेन गृहीताः सन्ति। यथा एतानि सर्वाणि गहनानि सन्ति तथा अस्माभिः एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि ज्ञातव्यानि, अतः अस्माभिः तानि चिन्तनीयानि, ध्यानानि च कर्तव्यानि, सत्यस्य यथार्थं स्वरूपं च अवगन्तुं आवश्यकम्। यतः दर्शनं समाजाय दिशां ददाति। दर्शनं मानवजीवने अस्तित्वस्य समाधानं प्रस्तुतं करोति! मानवजीवनस्य दुःखं असन्तुष्टिं च न्यूनीकर्तुं मार्गं प्रस्तुतं करोति मानवजीवनस्य मूल्यं मानकं च निर्धारयति तथा च जनान् सत्कर्म कर्तुं प्रेरयति। मानवजीवनस्य कृते आधुनिकाः, राजनैतिकाः, सामाजिकाः, आर्थिकाः सिद्धान्ताः दर्शनेन स्थापिताः सन्ति! दर्शनं न केवलं मूलप्रकृतेः सम्बन्धे प्रकृतेः, मनुष्यस्य, जगतः, मूलस्य, चैतन्यस्य च विषये वर्तते, अपितु आधुनिकजीवने मनुष्यस्य राजनैतिक-सामाजिक-आर्थिक-समस्यानां विषये अपि गम्भीरं भवति । दर्शनं धर्मस्य व्याख्यानं प्रस्तुतं करोति। मानवजीवने धर्मस्य महती भूमिका अस्ति! सामान्यतया मनुष्यस्य दैनन्दिनकार्याणि अपि तस्य धर्मेण प्रभावितानि भवन्ति । धर्मस्य द्वौ रूपौ स्तः, प्रथमं बाह्यरूपम्, यस्य अन्तर्गतं प्रक्रिया, संस्कार, आचरण, वर्जना इत्यादयः धर्मविशेषसम्बद्धाः आगच्छन्ति ।
धर्मस्य आन्तरिकस्वभावस्य अन्तर्गतं तस्य दार्शनिकसामग्री चर्चा भवति! कस्यचित् धर्मस्य दार्शनिकरूपं तस्य धर्मस्य यथार्थव्याख्या शक्तिः च यतः बाह्यरूपं परिवर्तते! दर्शनस्य महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यम् अपि अस्ति यत् एतत् भिन्नधर्मस्य दार्शनिकसिद्धान्तानां मध्ये एकतां प्राप्तुं प्रयतते । दर्शनं मानवजीवने अस्तित्वस्य समाधानं प्रस्तुतं करोति! मानवजीवनस्य दुःखं असन्तुष्टिं च न्यूनीकर्तुं उपायं प्रस्तुतं करोति। मानवजीवनस्य मूल्यं मानकं च निर्धारयति, मनुष्यान् सद्गुणान् प्रेरयति च । मानव जीवन के लिए आधुनिक, राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक, सिद्धान्त प्रस्तुत किया! दर्शनं धर्मस्य व्याख्यानं प्रस्तुतं करोति! मानवजीवनं सुलभं, सरलं, व्यावहारिकं च कर्तुं मार्गं प्रस्तुतं करोति!दर्शनं जनान् स्वस्य विषये विश्वस्य च विषये गभीरं चिन्तयितुं चिन्तयितुं च प्रेरयति, येन ज्ञानी समाजस्य निर्माणं भवति! जनान् तार्किकरूपेण चिन्तयितुं प्रेरयति। न केवलं धार्मिकैकतायाः प्रयासः कृतः अपितु जगति एकजनत्वस्य विचारः प्रस्तुतः अस्ति! दर्शनशास्त्रे समस्यानां समाधानार्थं दार्शनिकानां स्वकीयः प्रभावः भवति! राजनैतिकसमानतायाः राजनैतिकशोषणात् मुक्ततायाः च कृते कार्लमार्क्सः सोवियतरूसदेशे बोल्शेविकक्रान्तिं प्रभावितं कृत्वा द्वन्द्वात्मकभौतिकवादस्य राजनैतिकदार्शनिकसिद्धान्तं प्रस्तावितवान् 'जेओपोल सार्त्रे' - यः नास्तिक अस्तित्ववादस्य सिद्धान्तं प्रस्तुतवान्, यस्मिन् सः मनुष्यम् स्वस्य व्यक्तित्वस्य निर्माता इति मन्यते स्म! "मनुष्यः जीवने प्रतिबद्धः भवति, स्वस्य व्यक्तित्वं सृजति, व्यक्तित्वं च सर्वं, अन्यत् किमपि न" इति वदति । सार्त्रे इत्यस्य मतं यत् "वयं न केवलं अस्माकं अस्तित्वस्य उत्तरदायी स्मः, अपितु अस्माकं समाजस्य, समग्रस्य मानवजातेः च उत्तरदायी स्मः" इति । एवं प्रकारेण सार्त्रे मनुष्यस्य स्वतन्त्रजीवत्वेन घोषयति चेदपि सः अन्येषां मानवानाम् स्वतन्त्रतां समाजस्य प्रति व्यक्तिस्य उत्तरदायित्वस्य च भावः प्रेरयति! व्यावहारिकदार्शनिकः जॉन् डेवी इत्यनेन शिक्षाविषये स्वस्य दार्शनिकसिद्धान्तेन अमेरिकनशिक्षाजगति अभूतपूर्वः प्रभावः कृतः, उत्तमाः परिणामाः प्राप्ताः! विकासवादः, यथार्थवादः, व्यावहारिकतावादः, मानवतावादः इत्यादयः दार्शनिकसिद्धान्ताः मानवजीवनस्य अनेकव्यावहारिकसमस्यानां विकल्पं प्रदत्तवन्तः । एते दार्शनिकसिद्धान्ताः जीवनस्य गुणवत्तावर्धनेन सह जीवनस्य अनेकानां सकारात्मकरूपाणां स्थापनायां, समुदाये समानतायां, मानवतायां च बलं ददति।
वसुधैव कुटम्बकम् इति अवधारणा भारतीयदर्शने प्रवर्तिता अस्ति । प्रचलितं रूढिवादं, अन्धविश्वासं, परस्परविवादं, धर्मविशेषेषु भेदाः च दार्शनिकसिद्धान्तैः एव दूरीकर्तुं शक्यन्ते, ये विश्वकल्याणस्य कृते अपि अत्यावश्यकाः अभवन्!