सदस्यः:Dr. Dheeraj1996/प्रयोगपृष्ठम्

                                                              आधुनिक युगे व्याकरणस्य वैज्ञानिकता वा उपयोगिता
                                                                    
                                                                     मंगलाचरणम्
                                                             वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
                                                             जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ।।   

आधुनिकयुगे व्याकरणस्य वैज्ञानिकता वा उपयोगिता अत्याधिकं वर्तते । यथा उक्तिरस्ति- प्रयोजनमनुदिश्य मन्दोऽपि न प्रवर्तते। इति ज्ञायते अस्माभिः।सर्वप्रथम व्याकरणन्नाम किम् वि आङ् पुर्वक कृ धातु ल्युट् प्रत्यय कृते युवोरनकौ इति सूत्रेण अन् भवति वर्ण सम्मेलने कृते सति व्याकरण शब्दो निष्पन्नो जायते। व्युत्पत्तिः व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते प्रकृति प्रत्यय विभागःतत्तदर्थ विभाग तत्तदन्वय बोध विषयक ज्ञानम् अनेनेति व्याकरणम्।(2)भाषायाः व्यौहारिकवेश्लेषणमेव व्याकरणम्।(3)शब्दसाधुत्व व्यवस्थापकं शास्त्रम्।(4)लक्ष्य लक्षणं व्याकरणम्।अपरं व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते असाधु शब्देभ्यः साधु शब्दाः प्रथक् क्रियन्ते अनेनेति व्याकरणम्।अनेन ज्ञायते यत् व्याकर ज्ञानेन शब्दानांशुध्दोच्चारणं करणीयम् अस्माभिः। यदि व्याकरण ज्ञानं भवति तर्हि वर्णानां वा शब्दानामुच्चारणे दोषाः जायन्ते।यत् वयं वांछमः तद् न वयं प्राप्तुं शक्नुमः।वेदशास्त्रोपनिषदेभ्यः प्रतियते यत् वयं शब्दैव ब्रह्म यथा ओंकारमेव ब्रह्म। व्याकरणं विना जगति जीवनस्य निर्वाहं नैव भवितुं शक्यते अनेन ज्ञानाभावेन यत् वयं किमपि वदामः तद् उच्चरणं शुध्दं नैव भवति।

                                          अव्याकरणंधीतं भिन्नद्रोण्यं तरंगिणीतरंणरम्।
                                          भेषजमपध्यसहितं त्रयमिदक-तं वरं न रकृतम।।

 	     व्याकरणन्नाधुनिकम् अपितु प्राचिनकालारब्धागच्छति एतस्य ज्ञाने वयं पारयितुं न शक्नुमः परन्तु अधिक प्रयासेन कार्यकारणर्थं किंच ज्ञातुं शक्यते उक्तम् ऋकतन्त्रव्याकरणे शाकटायनःअपि –इदंक्षरछनदो वर्णशःसमनुक्रन्क्रान्तं यथाचार्या ऊचूरब्रह्मा बृहस्पतये प्रोवाच, बृहसपिरिन्दो इन्दो भरव्दाजाय ऋषिभ्य,ऋषयो ब्राह्मणेभ्यस्तं खल्वमिमक्षरसमाम्नायमित्याचक्षरसमाम्नायमित्याचोक्षते।तर्हि यदि वयमपि अल्पेप्रयासेन कार्य निर्वायार्थं ज्ञातुं शक्नुमः। शब्दानाम् अशुध्दोच्चारण निवृत्तये। 
    

व्याकरणस्योपयोगिता- रक्षोहागमसलघ्वसन्देहाः यथा पञ्च रक्षा,ऊह, आगम, लघु, असन्देहःच वर्तते.। रक्षा- वेदानां रक्षाकरणार्थं व्याकरणमध्येयम्। अर्थात् यः लोपागम,वर् विकार जानति सैव रक्षा करोति यथा धर्मो रक्षति रक्षत- यदि वयं धर्मस्य रक्षा कथं भवेत् सत्यंवदामःश्रेष्ठानां वृध्दानां गुरूणां आदरणं कर्त्तव्यम् इत्यादि शास्त्रेषु उक्तं तथैवाचरणीयम्

   ऊह खल्वपि न सर्वैः लिंगैः न च सर्वाभिःविभक्तभिः वेदे मन्त्रा निगदिताः ते चावश्यं यज्ञगतेन यथायथयं विपरिणमयितुम् तस्मात् अध्ययं व्याकरणम्। आगमः खल्वपि ब्रह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडंग वेदः अध्येयः ज्ञेयः इति 
         प्रधानं च षट्सु अङ्गेषु व्याकरणं भवति प्रधाने च कृतः यत्नः फलवान भवतु लघ्वर्थं च अध्येयं व्याकरणं ब्रह्माणेन अवश्यं शब्दाः ज्ञेयः इति न च इन्तरेण व्याकरणं लघुना उपायेन शब्दाः शक्याः ज्ञातुम्।
  असन्देहार्थं च अध्येयं व्याकरणं याज्ञिकाः पठन्ति। स्थूलपृषतिम् अग्निवारूणीम् अनडवाहीम् ईलभेत इति तस्यां सन्देबः स्थूला चासौ पृषति स्थूलपृषति  स्थूलानि पृषनति यस्याः सा स्थूलपृषति तान् नावैयाकरणः ,स्वरतः अध्यवसति । यदि पूर्वपदप्रकृति स्वरतं ततः बहुब्रीहिः अथ अन्तोदात्तत्वं ततः तत्पुरुषः इति
 -ते असुराः राःहेलयःहेलयःइति कुर्वन्तः परा बभूवुः।तस्मात् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै न अपभषितैव म्लेच्छःह वै अपशब्दः। म्लेच्छाः मा भूम इति अध्येयं व्याकरणम्। 
 दुष्टः शब्दः- दुष्टःशब्दः स्वरतः वर्णतःवा मिथ्या प्रयुक्तःन तम् अर्थमाह। सःवाग्वज्र य़जमान हिनस्ति यथा इन्द्रशत्रुः स्वरतः अपराधात्।
 दुष्टान् शब्दान् मा प्रयुक्ष्महीति अध्येयं व्याकरणम् इत्यादयः बहूनि प्रयोजानि वा उपयोगिताःवर्तन्ते। द्विशत् अर्वुदम् अष्टसप्ततिःकोटि पञ्चाशत् लक्षं शब्दाभण्डाराःसंस्कृत व्याकरणे वर्तन्ते। 1700धातवः सप्तादश प्रत्ययः द्वाविंशतिःउपसर्गाः सन्ति एवं पाणिनि कृत अष्टाध्यायीया- चतुसहस्त्र सबत्राणि सव्ति महेश्वरात् प्राप्तानि 
 अइउण्,ऋलृक्, एओङ्, ऐऔच्, हयवरट्, लण्, ञमङणनम्,  झभञ्, घढधष्, जबगडदश्, खफछठथचटतव्, कपय्, शषसर्, हल्, इनि सूत्राणि सन्ति अत्र सर्वप्रथमम् अच् वर्णानां निषपत्तिः पुनः हल् वर्णानां अत्र ये चतुर्दश सूत्रेषु अनुबन्धाः सन्ति ते महेश्वर कृताः।एवं अइउऋलृ अनुब्धाः रहिताः वर्णाः ते वेदस्वरूपाः सन्ति यथा वेदाः अपौरूषेयाः वर्तन्ते तथैवात्रापि अ इअत्र सन्धिः न क्रियते। सूत्राभिः द्विचत्वारिंशत् प्रत्याहारः भवन्ति अच् हल् प्रत्याहारे उच्चारणे कृते अच् प्रत्याहारे अ इ उ ऋ लृ ओ औ एतेषां स्वर वर्णानां ज्ञानं भवति । हल्  प्रत्याहारे ह य व र ल ञ म ङ ण न झ भ घ ढ ध ज ब ग ड द ख फ छ ठ थ च ट त क प श ष स एतेषां सर्म्पूण हल् वर्णानां ज्ञानं भवति।
   स्वर व व्यञ्जनस्य वैज्ञानिकता –भगवान पाणिनि यथा मुखे प्रथमं कण्ठमायति तालु मूर्धा जिह्वा इत्यादि क्रमेण सूत्रेण बाधितवन्तः यथा अकुहविसर्जनीयानां कंठः अत्र अ कख गघङ हविसर्ग एते व्रणाः कण्ठात् जायन्ते।  इचुयाशानां तालुः इत्यादयः वर्णाःक्रमेँण जायन्ते। 
 औषधीय तत्व अनुस्वार विसर्गस्य च- यथा अं उच्चरणे श्वासः अन्तः गच्छति येन अस्माकं भ्रामरी प्राणायाम भवति अःइत्योच्चारणे शवासः बर्हि निर्गचछति अनेन कपाल भती प्राणायामो भवति अतः यदि वयं संस्कृतेन वार्तालापःकुर्मः वा करिष्यामः तर्हि अनेकेभ्यः रोगेभ्यःनिर्व्त्तिः भवति। शरीर वा मानसिक रूपेण वयं सर्वदा प्रसन्नाः सुखाःच।

यथा रामःविद्यालयात् गृहं गच्छति।विद्यालयात् गच्छति रामःगृहम्।उभयमपि भवितुं शक्यते।