सदस्यः:Ganesh Paudel/अंशुवर्मा

अंशुवर्मा ६०५ त –६२१ ई.पर्यन्तं नेपालस्य राजा आसीत् । प्रारम्भे सामन्तः सः ५९८ तमे वर्षे महासामन्त (प्रधानमन्त्रीसमतुल्यम्) पदे आरुढवान् यदा लिच्छवीवंशीय शिवदेवः प्रथमः राजाआसीत् । ६०४ तमे वर्षे शिवदेवः मानार्थ राष्ट्रप्रमुखरूपे संकुचितः आसित्। ६२१ तमे वर्षे स अमृयत् इति मन्यते, तस्य उत्तराधिकारी प्रथमशिवदेवस्य पुत्रः उदयदेवः अभवत् |

जीवनम्‌

पशुपतिनाथ मन्दिरस्य समीपे अंशुवर्मा इति नेपाली डाकटिकटः सन् १९६९ तमे वर्षे

अंशुवर्मा शैवबहुमतकालस्य भूत्वा पशुपतिभट्टरकस्य उपाधिं स्वीकृतवान् । संस्कृतशब्दस्य भट्टारकस्य अर्थः शैवधर्मे धर्मसङ्घस्य नेतारः सन्ति | सः शिवदेवराज्ञ्याः भ्रातुः पुत्रः इति मन्यते । सः लिच्छवीकालस्य विद्वान्, साहसी, दूरदर्शी च शासकः आसीत्, सः कला-वास्तुकला-साहित्य-प्रेमी अपि आसीत् । सप्तमशताब्दे हिमालयस्य दक्षिणदिशि अत्याधुनिकप्रासादरूपेण प्रसिद्धं कैलाशकुटभवनप्रासादं निर्मितवान् यत् सप्तमे शताब्दे हिमालयस्य दक्षिणदिशि अत्याधुनिकप्रासादरूपेण प्रसिद्धम् अभवत् ।

चीनदेशस्य राजदूतः वाङ्ग ह्युएन् चे यः प्रायः ६४० ई. तमे वर्षे नियुक्तः आसीत् सः चीनस्य ताङ्ग एनाल्स इत्यस्मिन् तस्य भव्यतायाः चित्रात्मकं वर्णनं करोति | सप्तमशताब्द्यां नेपालदेशे चीनराजदूतस्य नियुक्तिः ज्ञायते यत् नेपाल -चीनयोः मध्ये पूर्वमेव अतीव निकटसम्बन्धः आसीत्।

अनेकाः तिब्बती-वृत्तान्ताः भृकुटीं अमशुवेर्मस्य पुत्रीं मन्यन्ति। यदि एतत् सम्यक् अस्ति तर्हि स्रोङचङ गम्पो इत्यनेन सह तस्या विवाहः ६२४ ई.पू. मध्ये भवतुं अर्हति । आचार्य कीर्ति टुल्कु लोब्साङ्ग तेन्जिङ तु ६३२ तमे वर्षे नेपालस्य राजा "अङ्गसु वर्मा" अथवा अमशुवर्मा (तिब्बती: वासेर् गोचा ) इत्यस्य पुत्रीं भृकुटी देवी इत्यनेन सह विवाहं कृतवान् इति कथयति ।

परन्तु केषाञ्चन तिब्बती-आख्यायिकानां अनुसारं गो चा नामकस्य नेपालीराजस्य (सिल्भाँ लेभिन "उदयावर्मन" इति परिचयः दत्तं, तिब्बती-नामस्य शाब्दिक-अर्थात्) इत्यस्याः पुत्री बृ-ब्तुम्न् अथवा भृकुटी इति कथ्यते स्म "उदयवर्मा" अधिकतया सः एव राजा आसीत् यस्य वयं उदयदेवः इति जानीमः, शिवदेवस्य प्रथमस्य पुत्रः पश्चात् च दत्तकपुत्रः अंशुवर्मायाः उत्तराधिकारी च । सः नरेन्द्रदेवस्य (तिबती: मिवाङ्ग-ल्हा) पिता इति अपि चिन्तितम् आसीत् । यदि एतत् स्वीक्रियते तर्हि नरेन्द्रदेवः भृकुटीदेवी च भ्राता भगिनी च आस्ताम् इति भावः ।

उदयदेवः तिब्बतदेशं निर्वासितः, तस्य पुत्री भृकुटी, तिब्बतसम्राट् त्स्रोङ्ग-त्साङ्ग गोम्पो इत्यनेन सह विवाहिता इति विश्वासः अस्ति । एतेन आयोजनेन नेपाल-तिब्बतयोः व्यापारमार्गाः उद्घाटिताः इति दृश्यते । नेपालदेशस्य केचन प्रारम्भिक-इतिहासकाराः भ्रान्त्या निष्कर्षं गतवन्तः यत् ताङ्ग- अनाल्स् -ग्रन्थे भृकुट्या-पितुः नामकरणाय प्रयुक्तं चित्र-चिह्नं अंशु (संस्कृते उदयमानस्य सूर्यस्य किरणाः इति अर्थः, तदानीम् नेपाले प्रयुक्ता भाषा), यत्र उदया (सूर्यस्य उदयः) इत्यपि समानैः प्रतीकैः लिख्यते इति । भृकुटीः अंशुवर्मस्य पुत्री न भवितुम् अर्हति स्म केवलं यतोहि सा तिब्बतसम्राट् विवाहं कर्तुं अतिवृद्धा भविष्यति स्म । भृकुटी उदयदेवस्य पुत्री आसीत्, तस्याः भ्रातुः नरेन्द्रदेवं नेपालदेशे प्रायः ६४० तमे वर्षे राजारूपेण पुनः स्थापयितुं तिब्बतीसेना नेपाल उपत्यकायां प्रेषिता आसीत् । तिब्बतदेशे बौद्धधर्मस्य प्रसारणे भृकुटी इत्यस्याः योगदानम् अभवत्, अनन्तरं सा महायानबौद्धधर्मस्य शक्तिः तारा इति पदवीं प्राप्तवती ।

चीनदेशस्य बौद्धभिक्षुः हुयान्त्साङ, यः ७ शताब्द्यां भारतं गतवान्, सः अंशुवर्माम् अनेकप्रतिभायुक्तः इति वर्णितवान् । ल्हासानगरस्य जोखाङ्गस्य मूलमन्दिरस्य प्रतिरूपं नेपालीमठस्य स्थापत्यकला अनुकरणं कृतम् आसीत् - पूर्वपक्षस्य केन्द्रे, प्रवेशद्वारस्य विपरीतभागे क्वा-पा-द्यो तीर्थस्य सह वर्गाकारचतुष्कोणः विश्वविरासतां जोखाङ्गमन्दिरस्य अन्तःस्थे तीर्थकक्षे अद्यापि नेपालीमूलस्य काष्ठकर्मणां शिल्पकला च प्रदर्शिता अस्ति । ततः परं विशेषतया च १२६५ ई. तमे वर्षे स्तूपं स्थापयितुं तिब्बतदेशं प्रेषितस्य नेपाली-कांस्य-क्षेप्तृ-वास्तुकारस्य अरनिको-इत्यस्य योगदानस्य अनन्तरं चीन-जापान-इत्यादिषु देशेषु नेपाली-कला-वास्तुकला च प्रसृता। मकवानपुर जनपदस्य टिस्टुङ्ग-नगरे अंशुवर्मा-कृतः ६०७ ई.पर्यन्तं लिखितः शिलालेखः "आर्य-आचार-संहिता" (अर्थात् जाति-व्यवस्था) इत्यस्य महत्त्वं स्वीकुर्वति ।

वास्तुकलानां अभियांत्रिकीशास्त्रस्य च महत् पराक्रमं कैलाश्कुटभवनं काष्ठमण्डपे हण्डिग्राम विषये स्थितम् इति मन्यते । अस्य त्रीणि प्राङ्गणानि, सप्तमहलानि स्तरीयसंरचना च भव्यजलकार्यं, जडितशिलासज्जा च आसन् । अंशुवर्मा द्वितीयं लिच्छवीयुगं (संवत्) अपि प्रवर्तयति स्म । आर्थिकदृष्ट्या तस्य काले नेपालदेशः बहु विकसितः आसीत् । तस्य शासनकालः नेपालस्य इतिहासे 'सुवर्णकालः' इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ।

अंशुवर्म भगिनी भोगदेवी इत्यस्याः विवाहः एकेन भारतीयराजेन सुर सेन् इत्यनेन सह अभवत्; एतेन विवाहेन अंशुवर्मस्य भारतेन सह नेपालस्य सम्बन्धः सुदृढः अभवत् । सः स्वसफलविदेशनीत्या नेपालस्य स्वातन्त्र्यं सार्वभौमत्वं च निर्वाहितवान् ।

शब्दविद्या इति शीर्षकेण तस्य संस्कृतव्याकरणेन अन्तराज्य राष्ट्राद्बहिः अपि लोकप्रियः अभवत् । चीनदेशस्य प्रसिद्धः यात्री ह्युएन् त्साङ्गः स्व यात्रालेखे तस्य प्रशंसाम् अकरोत् ।

अंशुवर्मस्य शासनं लिच्छवीकालस्य कृते वरदानं जातम् येन तत् स्वर्णयुगम् इति उच्यते स्म । नेपालस्य इतिहासे सः अमरः अभवत् |

शिवदेवस्य प्रथमस्य राज्ञः अधिकांशः शिलालेखाः मध्ये अंशुवर्मस्य नाम श्रीमहासमन्त इति उल्लिखितानि सन्ति। शिवदेवस्य प्रथमस्य राज्ञः उत्तरकाले, अंशुवर्मा प्रतिक्रान्ति कृत्वा स्वयं सार्वभौमशासकं घोषितवान् । राजा शिवदेवः स्वपरिवारेण सह प्रासादात् निकटवर्ती तिब्बतदेशं प्रति पलायितवान् यतः तौ बौद्धराजौमध्ये व्यापारसम्बन्धे च अत्यन्तं समीपस्थाः स्तौ। अंशुवर्मस्य पुत्री भृकुटी इत्यस्याः विवाहः तिब्बतीराजकुमारेण सह अभवत् । राजा स्रोङचोङ गोम्पो इत्यस्य द्वितीया पत्नी ताङ्गराजस्य ताइजोङ्ग इत्यस्य पुत्री आसीत् ।

अस्मिन् काले अंशुवर्मा त्रीणि भिन्नानि पदस्थानानि परिवर्तयति स्म, यत् श्री- महसामन्त हण्डीग्रामनगरस्य कैलाशकुट राजप्रासादे सप्तमहलभवनात्, श्री अंशुवर्मा स्वस्य शासनस्य अन्तिमसमयात् एव स्वस्य नाम्ना श्रीमहाराजधिराजेन निर्मिताः अर्धचन्द्रप्रतीकात्मकमुद्राः निर्गतवान् स्वराज्ञ्या जारीकृते एकस्मिन् शिलालेखे अंशुवर्मां श्री-कलाभिमानी (ज्ञान-सङ्गीत-कला-वाक्-प्रज्ञा-विद्या-देव्याः प्रेमी) इति सम्बोधितः अस्ति । शब्दविद्या (व्याकरणम्) इति ग्रन्थः अंशुवर्मस्य २६ वर्षेषु शासनकालस्य साहित्यिकसृष्टिः अस्ति । सः स्वगोत्रं बाप्पा-पद-नुध्यात् (पूर्ववर्तीभिः धन्यम्) इति आराधयति स्म ।

अंशुवर्मा-कुटुम्बस्य स्रोतः मौनम् अस्ति तथा च देव-वर्मा-गोत्रयोः वैवाहिकसम्बन्धः आसीत् । अंशुवर्मा कूटनीतिकप्रयोगानाम् पुरुषः आसीत्, सर्वथा राज्यशक्तिं ग्रहीतुं परिस्थितेः शोषणं कर्तुं सफलः राजनैतिकलाभकारी च आसीत् । सः स्वराज्ये विद्वान् स्वागतं करोति स्म, जनानां हिताय स्थानीयस्वशासनस्य पक्षे च आसीत् । नेपालस्य तिब्बतेन सह व्यापारसम्बन्धः आसीत् तथा च आदानप्रदानं भवति स्म लोहं, याकपुच्छं, ऊर्णा, कस्तूरीबीजगुप्ति, ताम्रपात्राणि, ओषध च । ६१८ ई.त तिब्बतेन सह आर्थिकसम्बन्धः आसीत् तथा च तिब्बतः नेपालं प्रति अतिक्रमणं कर्तुं आरब्धवान् यदा अधिकशक्तिं अवशोषयति स्म यत् गोपालराजवामसावलिः अवलोकयति । दक्षिणे बिधर्वराज हर्षवर्धननेन सह नेपालस्य व्यापारः कूटनीतिकसम्बन्धः च आसीत्। तं हर्षवर्धन कनौजस्य एकः शक्तिशाली राजा आसीत् । कनौजस्य राजकुमारः सुरसेन्, ( मौखरी गोत्रम्) अमशुवेर्मस्य भगिनी जामातः आसीत् । हर्षवर्धनेन यदा कनौजं गृहीत्वा विलीनीकरणं कृतम् तदा सुरसेनः नेपालम् आगत्य बिक्रमसेन् अंशुवर्मस्य दरबारस्य सर्वदण्डनायकः अभवत्।

अमशुवेर्मस्य उत्तराधिकारी उदयदेवः राजा शिवदेवस्य प्रथमस्य पुत्रः अभवत् । उदयदेवः पश्चात् तस्य अनुजेन ध्रुवदेवेन जिष्णुगुप्तस्य साहाय्येन सिंहासनात् अवरोहितः ।

व्यक्तित्व

नेपालस्य अंशुवर्मा मुद्रा।

न्हिरा हितस्य एकस्मिन् टोले शिलालेखः

अंशुवर्मा शास्त्राध्ययने समर्पितः प्रतिभावान् इति स्वीकृतः आसीत् | एकस्य शिलालेखस्य अनुसारं यत्र सः "अनिशिनिशिचानेकशास्त्रार्थविमर्शव दिता सद्दर्शन तया धर्माधिकार स्थितिकावोत्सव मनतिश्यम् मन्यमानो" एवं "अनन्य नरपति सुकरा पुगयाधिकार स्थिति निबन्धनो नीयमान समाधानो" सम्बोधितः अस्ति येषु अमशुवेर्मस्य वर्णनं भवति यत् अविरामेन विद्यायाः अनुसरणेन मनः शुद्धं कृत्वा दिवारात्रौ विमर्शं करोति, यत् सम्भवितम् आसीत् समाजे न्यायस्य, सद्गुणस्य च पोषणार्थं नियमाः निर्मातुं तस्मै, यत् तथ्यं सः सर्वाधिकं मूल्यवान् आसीत्, यस्य मनः आचरणस्य नियमं विकसितुं, न्यायं च निर्वाहयितुं समर्थः इति कारणेन विश्रामं प्राप्नोति स्म

तस्य शासनकाले कश्चन बिभुवर्मा राजबंशी अथवा राजावंशजः बुद्धस्य अभिषेकं कृत्वा सप्तस्नायुयुक्तं शीलानालं (शीलानिर्मितं जलद्रोणी) निर्मितवान्, तेषु एकस्य दक्षिणपार्श्वे निम्नलिखितम् अलिखत्- "अंशुवर्मस्य दयालुतायाः कारणात् अयं जलमार्गः बिभूवर्मेन निर्मितः, पितुः पुण्यवर्धनार्थम्" इति । धुङ्गे धारा न्हेरा हिति (सप्त धार) इति नाम आसीत्, १९८४ तमे वर्षे रानी पोखरी इत्यस्य समीपे पदयात्रीसुरङ्गस्य उत्खननकार्यस्य समये अस्य पुनर्स्थापनां अभवत् । अधुना नेपालस्य राष्ट्रियसङ्ग्रहालये एतानि धारा संरक्षितानि सन्ति |

तीर्थयात्रा

प्रायः मन्यते यत्, अंशुवर्मा सर्वैः राजगुणैः, गुणैः च सम्पन्नः आसीत् । सः न्यायिक, निष्पक्षः, समर्थः च प्रशासकः आसीत् । सः राजनैतिकपक्षपातेन मुक्त सच्चा सेवकः आसीत् ।

केषुचित् शिलालेखानुसारं राजा शिवदेवः कथयति स्म यत् अंशुवर्मः विश्वप्रसिद्धः पुरुषः आसीत्, सः सर्वदा वीरस्वभावेन शत्रून् नाशयति स्म । अन्ये केचन शिलालेखाः अस्मान् वदन्ति यत् तस्य महत् व्यक्तित्वम् आसीत्, यः स्वस्य महिमाप्रकाशेन अन्धकारं दूरीकृतवान् । स्वयं विद्वान् आदरणीयः विद्वान् ह्युएन् त्साङ्गः तस्य विषये उच्चसिद्धियुक्तः महतीं वैभवं च लिखति ।

अंशुवर्मा संस्कृतभाषायां व्याकरणविषये पुस्तकं लिखितवान् आसीत् । नालन्दविश्वविद्यालयस्य विद्वान् महान् व्याकरणशास्त्रज्ञः चन्द्रवर्मा तस्य संरक्षणं प्राप्तवान् । सः शैवधर्मम् अनुसृत्य अन्येषु सर्वेषु धर्मेषु सहिष्णुः आसीत् । तस्य राजनैतिकदृष्टिकोणस्य, निष्पक्षभावनायाः च विषये तस्य तुलना समकालीन अन्यैः महान् शासकैः सह सम्यक् कर्तुं शक्यते, यत्र धार्मिका पूर्वाग्रहाः न सन्ति जनानां आर्थिकस्थितेः विकासाय सः देशस्य व्यापारस्य, वाणिज्यस्य च उन्नयनं प्रति महत् ध्यानं दत्तवान् । भारतस्य, तिब्बतस्य, चीनस्य च सह नेपालस्य व्यापारसम्बन्धः आसीत्, चीनेन सह भारतस्य व्यापारस्य मार्गः अभवत्, तद्विपरीतम् अपि अभवत् ।

अंशुवर्मा औद्योगिकप्रगतेः कृषिसमृद्धेः च समानं महत्त्वं दत्तवान् । क्षेत्राणां सिञ्चनार्थं कुल्याः प्रदातुं जनानां साहाय्यार्थं सर्वप्रयत्नः अकरोत् । सः जलकरं, भूमिकरं, रक्षाकरं, विलासकरं च आकर्षयति स्म, एतेभ्यः स्रोतेभ्यः प्राप्तं आयं देशस्य विकासकार्यार्थं उपयुज्य न तु स्वस्य व्यक्तिगतसुखार्थं विलासार्थं च।

मृत्यु

अंशुवर्मा ६२१ तमे वर्षे मृतः इति मन्यते, तस्य उत्तराधिकारी उदयदेवः अभवत् | [[वर्गः:६२१ मरणम्]] [[वर्गः:नेपालदेशः]]