सदस्यः:Kalpana 108
पाठयोजनाया: अर्थं महत्वं उद्देश्यं स्वरुपं च
* पाठयोजनाया: सम्प्रत्यय:-
लक्ष्यं विना कार्यस्य प्रारम्भं, गम्यं विना यात्रा च वृथा भवति इति कथनस्य आवश्यकता नास्ति! लक्ष्यस्य स्वरुपं ज्ञात्वा, उद्देश्यानि निश्चित्य विचिन्त्य कृतं कार्यं निश्चितफलं प्राप्त्या सार्थकं भवति! शिक्षणकार्यं निरन्तरं आध्यापकेन न सुनिश्चितपध्दत्यां योजनाबद्ध्तया: कृतं कार्यं सफलं भवति! अतः शिक्षकः कक्षायां पाठस्यपाठनात्प्राक्तदर्थंयोजनानिर्माणे कुशलं भवति!
निश्चितलक्ष्यस्यप्राप्तयेनिश्चितानामुद्वेश्यानां साधनाय च कार्यप्रणाली सुनिश्चिता स्यात्! एषैव योजना इति कथ्यते यथा- गृहनिर्माणाय पूर्वं यथा योजना विधीयते तदानुसारं कार्यं क्रियते तथैव अध्यापकेन कक्षायां पाठस्य बोधनार्थं पूर्वं बोधनकार्यस्य योजना निर्माणं भवति, एषा योजना विषयानुगुणं छात्राणां तदानुसारं च भवति! मनोवैज्ञानिकै: मानवमस्तिकस्य त्रेधा विभागःक्रियते--1.ज्ञानविभाग: 2 . कौशलविभाग: 3 .सौन्दर्यविभाग:
एतत्दृष्टयामध्यापकविषयाणामपि त्रिधा विभागः क्रियते-- 1. ज्ञानपाठा: 2. कौशलपाठा: 3. सौन्दर्यपाठा:
*महत्वम् ---
पाठयोजना शिक्षकाः कृते बालकान् उत्तमोत्तमं रीत्यत्यानुसारेण पाठं बोधनाय: मार्गं प्रस्तौति यथा--
1. पाठयोजना माध्यमेन कक्षायां नियन्त्रणं भवति!
2. पाठयोजना माध्यमेन शिक्षकान् छात्राणाम् अनुगुणं भवति!
3. पाठयोजना कक्षागत परिस्थितिषु समायोजनं सम्भावनानां विकासं भवति एतदर्थं शिक्षणविधि प्रभावशालिनः भवति!
4. पाठयोजना शिक्षका : छात्रेभ्यश्च एकम् उपयुक्तं वातावरणं भवति!
5. पाठयोजना शिक्षकान् आवश्यकतानुसार समय विभाजनं प्रयोगायं च अवसरं प्रददाति!
6. पाठयोजना माध्यमेन शिक्षकाः नवीन ज्ञानं छात्राणां पूर्णज्ञानस्य आधारेण प्रस्तौति यया छात्राः सहजता रूपेण ग्राह्यम् शिक्षकाः अपि पाठनस्य उद्देश्ये सफलं च भवति!
7. पाठयोजना माध्यमेन छात्रेषु शिक्षकाः शिक्षण कौशलं विकासाय सक्षमः भवति!
8. पाठयोजना माध्यमेन पाठनात् प्राक् पाठनस्य सहायक सामग्री उपलब्धं भवति!
स्पष्टं यत् शिक्षणस्य सफलतायाः सुव्यवस्थितं उत्तमं पाठयोजनाया: महत्वपूर्णं स्थानं भवति!
*पाठयोजनानिर्माणस्य उद्देश्यानि-
पाठयोजनाया: निम्न उद्देश्यानि- 1. समयानुसारं पाठनीयस्य विषयस्य निर्धारणम्!
2. पाठनीय: विषये सामान्यांशानां विशिष्टांशानां विवेचनं!
3. विभिन्नानामंशानां पाठनाय अपेक्षितायाः पद्ध्तीनां, शिक्षण युक्तीनाञ्च निर्णयः!
4 विशेषाशानां समर्थनम् न्यायालयम् उदाहरणानाञ्च सङ्ग्रहणम्!
5. शिक्षणोपकरणानां द्श्यश्रव्योपकरणानाञ्च संचयः!
6. मूल्याङ्कनं प्रविधीनामुपयोग:!
7 . छात्राणां स्तरानुसारं मनोवैज्ञानिकरीत्या अध्यापनाय संग्रह:!
एतानि उद्देश्यानि मनसि निधाय पाठयोजनाया: निर्माणं कर्तव्यम्!
*पाठयोजनाया: स्वरुपम्--
शिक्षकाः कक्षायां गमनात् प्राक् पाठनस्य रूपरेखा निर्माणं कृत्वा कक्षायां गच्छति यथा--
1. विद्यालयस्य नाम- आस्था पब्लिक स्कूल,
2. अध्यापकस्य नाम- रमेशः
3. दिनाङ्कं -- 8/7/21
4. कक्षा - षष्ठी:
5. विषय: - संस्कृत
6. पाठ्यविषय: - मम विद्यालय:
7 . वासरः- गुरूवासर:
8 .अवधि: - 40
9. विभागः - क
• सामान्योद्देश्यम्- अत्र पाठस्य सामान्योद्देश्यं भवति!
• विशिष्टोद्देश्यम्- अत्र पाठस्य विशिष्टोद्देश्यं भवति!
• सहायकोपकरणम्- श्यामपट्ट, चित्रं, पुस्तकम् इत्यादयः!
• पूर्व ज्ञानम- छात्राः मम विद्यालय: इति पाठस्य विषये किं जानन्ति!
• प्रस्तावना- अत्र पाठस्य विषये छात्राः किं जानन्ति अतः शिक्षक: छात्रान् प्रश्नं पृच्छति यदा छात्रा: प्रश्नस्य उत्तरं दातुं न शक्नोति तस्मिन् समये समस्यात्मक: प्रश्नं जायते!
• उद्देश्य कथनम्- अत्र शिक्षकः छात्रान् कथयति यत् अद्य वयं मम विद्यालय: इति पाठं पठिष्याम:!
• प्रस्तुतिकरणम- अत्र शिक्षकः पाठस्य वाचनं करोति छात्राः ध्यानेन श्रुण्वन्ति!
• अनुकरण वाचनम् - अत्र शिक्षकः छात्रान् पाठस्य वाचनं कारयति!
• काठिन्यं निवारणम्- अत्र शिक्षकः पाठस्य क्लिष्टं शब्दान् श्यामपट्टे लिखन्ति!
• निरीक्षण कार्यम्- यदा छात्राः क्लिष्टं शब्दान् लिखन्ति तस्मिन् समये शिक्षकः कक्षायां निरीक्षणं करोति!
• पुनरावृत्तिः- अत्र शिक्षकः पुनः छात्रान् प्रश्नं पृच्छति पाठस्य अनन्तरम्!
• गृहकार्यम्- कक्षाया: अन्ते बालकान् गृह कार्यम् ददाति पाठस्य विषये शिक्षकः इति !