सदस्यः:Nyshadham.SaaiIswarya2431944/प्रयोगपृष्ठम्

कार्ल रोजर्स्, मानवतावादी दृष्टिकोणः, अब्राहम मास्लो इत्यनेन सह तस्य सम्बन्धः च

आमुख

मनोविश्लेषणस्य व्यवहारवादस्य च प्रतिक्रियारूपेण २० शताब्द्याः मध्यभागे मानवतावादी मनोविज्ञानस्य विकासः अभवत् । मनोविश्लेषणं यदा अचेतनसङ्घर्षेषु केन्द्रितः आसीत् तथा व्यवहारवादः अवलोकनीयव्यवहारस्य विषये केन्द्रितः आसीत्, मानवतावादी मनोविज्ञानं स्वेच्छा, व्यक्तिगतवृद्धिः, मानवीयक्षमता च इति विषये बलं दत्तवान् अस्य आन्दोलनस्य प्रमुखेषु व्यक्तिषु कार्ल् रोजर्स् अन्यतमः आसीत् । अब्राहम मास्लो इत्यनेन सह सः मानवस्वभावस्य सकारात्मकं वृद्धिप्रधानं च अवगमनं निर्मातुं साहाय्यं कृतवान् ।

कार्ल रोजर्स् तथा मानवतावादी दृष्टिकोणः

कार्ल रोजर्स् इत्यस्य मतं आसीत् यत् मानवाः स्वभावतः उत्तमाः सन्ति, स्वाभाविकतया च वर्धनाय प्रेरिताः सन्ति । केवलं अचेतनबलेन वा बाह्यपुरस्कारेण वा जनाः नियन्त्रिताः भवन्ति इति विचारं सः अङ्गीकृतवान् । अपि तु सः व्यक्तिपरक-अनुभवस्य विषये बलं दत्तवान् यत् व्यक्तिः यथार्थतां कथं गृह्णाति इति वस्तुनिष्ठवास्तविकतायाः अपेक्षया अधिकं महत्त्वपूर्णम् इति । रोजर्स् इत्यस्य मते व्यक्तिः स्वजीवनस्य सर्वोत्तमविशेषज्ञाः भवन्ति, व्यक्तिगतः अर्थः व्यवहारस्य आकारं ददाति ।

मानवतावादी मनोविज्ञानस्य पृष्ठतः मूलभूतविचाराः

1. स्वतन्त्रेच्छायां विश्वासः

मानवतावादी मनोविज्ञानस्य मतं यत् जनानां स्वतन्त्रा इच्छा भवति । अस्य अर्थः अस्ति यत् वयं स्वकीयं विकल्पं कर्तुं शक्नुमः। मनुष्याः अचेतनशक्तयः (यथा फ्रायड् अवदत्) अथवा पुरस्कारदण्डैः (यथा व्यवहारविदः वदन्ति) पूर्णतया नियन्त्रिताः भवन्ति इति विचारेण रोजर्स् न सहमतः

रोजर्स् इत्यस्य विश्वासः आसीत् यत् -

जनाः स्वयमेव चिन्तयितुं शक्नुवन्ति।

जनाः कथं अभिनयं कर्तव्यमिति चयनं कर्तुं शक्नुवन्ति।

तेषां वृद्धेः उत्तरदायी जनाः भवन्ति ।

सः मन्यते स्म यत् जनाः स्वाभाविकतया उत्तमाः सन्ति । यदि कश्चन दुर्व्यवहारं करोति तर्हि प्रायः तस्य परिवेशः तेषां सम्यक् समर्थनं न कृतवान् इति कारणतः एव ।

2. व्यक्तिगत अनुभवे ध्यानं दत्तव्यम्

रोजर्स् इत्यस्य मतं यत् सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं तत् अस्ति यत् मनुष्यः जीवनस्य अनुभवं कथं करोति इति । द्वौ जनाः एकां परिस्थितौ गन्तुं शक्नुवन्ति परन्तु तस्य विषये बहु भिन्नं अनुभवन्ति।

उदाहरणतया:

• एकः छात्रः असफलतां “अहं व्यर्थः” इति पश्यति ।
• अन्यः “अग्रे समये अहं सुधारं कर्तुं शक्नोमि” इति पश्यति ।

स्थितिः समाना, अर्थः तु भिन्नः ।

एषः विचारः व्यक्तिपरकः अनुभवः इति कथ्यते । कस्यचित् अवगन्तुं अस्माभिः अवगन्तव्यं यत् ते जगत् कथं पश्यन्ति इति रोजर्स् इत्यस्य मतम् आसीत् ।

मास्लो अपि अस्य विचारस्य सहमतिम् अकरोत् । उभौ अपि व्यक्तिगतार्थः अतीव महत्त्वपूर्णः इति मन्यते स्म ।

3. समग्रपुरुषदर्शनम्

मानवतावादी मनोविज्ञानं सम्पूर्णं व्यक्तिं न केवलं व्यवहारं लक्षणं वा पश्यति।

रोजर्स् इत्यस्य विश्वासः आसीत् यत् -

विचाराः, भावनाः, कर्माणि च सम्बद्धानि सन्ति।

तेषां एकभागस्याध्ययनेन मनुष्यः न अवगन्तुं शक्यते ।

व्यवहारस्य अवगमने भावनाः महत्त्वपूर्णाः सन्ति।

मास्लो मनुष्यान् अपि समग्रजीवान् दृष्टवान् ये पदे पदे स्वस्य उच्चतमक्षमतां प्रति वर्धन्ते ।

रोजर्सस्य मानवतावादी सिद्धान्तस्य मूलसिद्धान्ताः

1. व्यक्तिपरकानुभवः

रोजर्स् इत्यस्य मतं यत् प्रत्येकं व्यक्तिः जगतः भिन्नरूपेण अनुभवं करोति । व्यवहारः न केवलं बाह्यघटनाभिः अपितु व्यक्तिभिः तासां घटनानां व्याख्या कथं भवति इति कारणेन एव आकारितः भवति । व्यक्तिस्य अवगमनाय तस्य आन्तरिकदृष्टिकोणस्य अवगमनं आवश्यकम् ।

2. आत्मनः आत्मसंकल्पना च

रोजर्स् इत्यस्य सिद्धान्तस्य केन्द्रं आत्मसंकल्पना अस्ति । अस्मिन् अन्तर्भवति-

आत्मप्रतिमा (आत्मानं कथं पश्यामः)

आत्ममूल्यं (वयं कियत् स्वस्य मूल्यं दद्मः)

आदर्शः आत्मनः (यः वयं भवितुम् इच्छामः)

मनोवैज्ञानिकस्वास्थ्यं आत्मप्रतिबिम्बस्य आदर्शात्मना च मेलनं समन्वयस्य उपरि निर्भरं भवति। यदा अन्तरं भवति तदा असङ्गतिः भवति, येन चिन्ता, भावनात्मकः दुःखः च भवति ।

3. वास्तविकीकरणप्रवृत्तिः

रोजर्स् इत्यस्य मतं आसीत् यत् सर्वेषां मनुष्याणां वृद्धिः, पूर्णक्षमता च प्राप्तुं सहजं प्रेरणा भवति । एषा वास्तविकीकरणप्रवृत्तिः जीवनपर्यन्तं कार्यं करोति। परन्तु वातावरणं समर्थकं प्रतिबन्धकं वा इति विषये वृद्धिः निर्भरं भवति।

4. अशर्त सकारात्मक आदर

रोजर्स् इत्यस्य एकः प्रमुखः विचारः अस्ति यत् शर्तरहितस्य व्यक्तिस्य स्वीकारस्य मूल्याङ्कनस्य च विषये निःशर्तः सकारात्मकः अस्ति । यदा बालकाः अशर्तप्रेमं प्राप्नुवन्ति तदा तेषां स्वस्थः आत्मसम्मानः भवति । सशर्तप्रेम तु “मूल्यस्य परिस्थितयः” सृजति, येन असुरक्षा, असङ्गतिः च भवति ।

व्यक्तिकेन्द्रित चिकित्सा

रोजर्स् इत्यनेन व्यक्तिकेन्द्रितचिकित्सायाः विकासेन मनोचिकित्सायाः परिवर्तनं कृतम् । पारम्परिकचिकित्सायाः विपरीतम् यत्र चिकित्सकः विशेषज्ञरूपेण कार्यं करोति, रोजर्स् इत्यस्य मतं यत् ग्राहकः प्रक्रियायाः नेतृत्वं कर्तव्यः इति । चिकित्सकस्य भूमिका सहायकं वातावरणं प्रदातुं भवति । सः प्रभावीचिकित्सायाः कृते त्रीणि आवश्यकानि परिस्थितयः चिह्नितवान्-

1. सहानुभूति (ग्राहकस्य भावनानां गहनबोधः)
2. संगति (चिकित्सकस्य प्रामाणिकता)
3. निःशर्त सकारात्मकता (अनिर्णयात्मकस्वीकृति) २.

यदा एताः परिस्थितयः सन्ति तदा ग्राहकाः स्वाभाविकतया वृद्धिं आत्मबोधं च प्रति गच्छन्ति ।

पूर्णतया कार्यरतः व्यक्तिः

रोजर्स् इत्यस्य मते चिकित्सायाः व्यक्तिगतवृद्धेः च लक्ष्यं पूर्णतया कार्यशीलः व्यक्तिः भवितुं भवति । अस्य अर्थः सिद्धः न भवति, अपितु मनोवैज्ञानिकरूपेण स्वस्थः प्रामाणिकः च रीत्या जीवनं भवति ।

पूर्णतया कार्यरतः व्यक्तिः

• अनुभवाय मुक्तः भवति, भावानाम् अङ्गीकारं न करोति।
• अतीते अतिशयेन वसति न तु वर्तमानकाले जीवति।
• स्वकीयानां भावनानां, निर्णयानां च विश्वासं करोति।
• सृजनात्मकः अनुकूलः च अस्ति।
• जीवनपर्यन्तं वर्धमानं भवति।

एतादृशाः व्यक्तिः लचीलाः, आत्मजागरूकाः, स्वस्थसम्बन्धं निर्मातुं समर्थाः च भवन्ति । रोजर्स् इत्यस्य मतं आसीत् यत् यदा जनाः निःशर्तं सकारात्मकं विचारं प्राप्नुवन्ति, समर्थकवातावरणे च वर्धन्ते तदा ते स्वाभाविकतया पूर्णतया कार्यरताः व्यक्तिः भवितुं गच्छन्ति ।

अब्राहम मास्लो एवं मानवतावादी मनोविज्ञान

अब्राहम मास्लो अन्यः प्रमुखः मानवतावादी मनोवैज्ञानिकः आसीत् । सः आवश्यकतानां श्रेणीबद्धतायाः कृते प्रसिद्धः अस्ति, यत् मानवप्रेरणायाः व्याख्यानं करोति । मास्लो इत्यनेन प्रस्तावः कृतः यत् व्यक्तिभिः सम्मानः, आत्म-वास्तविकीकरणं च इत्यादीनां उच्चतर-आवश्यकतानां पूर्तये पूर्वं मूलभूत-आवश्यकतानां (शारीरिक-सुरक्षा-) पूर्तिः करणीयः । आत्मसाक्षात्कारः स्वस्य पूर्णसामर्थ्यस्य सिद्धिं प्रतिनिधियति ।

रोजर्स्-मास्लोयोः सम्बन्धः

1. आत्मसाक्षात्कारे साझीकृतः विश्वासः

रोजर्स्, मास्लो च द्वयोः मतं आसीत् यत् मनुष्याः स्वस्य पूर्णक्षमताम् प्राप्तुं इच्छायाः कारणेन प्रेरिताः भवन्ति । मास्लो स्वस्य पदानुक्रमस्य शीर्षस्थाने आत्म-वास्तविकीकरणं स्थापयति स्म, रोजर्स् तु वास्तविकीकरण-प्रवृत्तिं सर्वेषु उपस्थिता आजीवनं प्रक्रियारूपेण दृष्टवान् ।

2. मानवप्रकृतेः सकारात्मकदृष्टिकोणः

उभौ मनोवैज्ञानिकौ मानवतायाः नकारात्मकदृष्टिकोणान् अङ्गीकृतवन्तौ । तेषां मतं यत् जनाः स्वाभाविकतया उत्तमाः सन्ति, सम्यक् परिस्थितयः दत्ताः चेत् वृद्धिं कर्तुं समर्थाः च भवन्ति ।

3. पर्यावरणस्य महत्त्वम्

मास्लो इत्यनेन पदानुक्रमस्य उपरि गन्तुं समर्थकस्थितीनां आवश्यकतायाः उपरि बलं दत्तम् । रोजर्स् इत्यनेन अशर्तसकारात्मकदृष्टिकोणस्य सहानुभूतेः च महत्त्वं बोधितम् । विकासे पर्यावरणस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका भवति इति उभौ अपि सहमतौ आस्ताम् ।

4. व्यक्तिगत अनुभवे ध्यानं दत्तव्यम्

उभौ सिद्धान्तकारौ व्यक्तिगततायाः व्यक्तिगतार्थस्य च मूल्यं दत्तवन्तौ । रोजर्स् चिकित्सायां व्यक्तिगतसम्बन्धेषु च अधिकं ध्यानं दत्तवान्, यदा तु मास्लो मानवीयक्षमताम् अवगन्तुं अत्यन्तं सफलानां स्वयमेव वास्तविकतां प्राप्तानां व्यक्तिनां अध्ययनं कृतवान् ।

रोजर्स्-मास्लो-योः मध्ये भेदाः

• रोजर्स् मुख्यतया चिकित्सायां आत्मसंकल्पनायां च केन्द्रितः आसीत् ।
• मास्लो प्रेरणायां आवश्यकतासु च केन्द्रितः आसीत् ।
• रोजर्स् इत्यनेन संगतिः, निःशर्तसकारात्मकता च बलं दत्तम् ।
• मास्लो आवश्यकतानां संरचितपदानुक्रमे बलं दत्तवान् ।
• रोजर्स् चिकित्सासम्बन्धानाम् अध्ययनं कृतवान् ।
• मास्लो अनुकरणीयव्यक्तिषु अध्ययनं कृतवान् ।
• मनोविज्ञानं प्रति योगदानम्
• मनोविज्ञानस्य सकारात्मकं वृद्धिकेन्द्रितं च दृष्टिकोणं प्रवर्तयति स्म।
• मानसिकरोगात् मानसिककल्याणं प्रति ध्यानं स्थानान्तरितम्।
• आधुनिकपरामर्शं मनोचिकित्सां च प्रभावितम्।

मानवतावादी दृष्टिकोणस्य आलोचना सीमा च

यद्यपि मानवतावादी दृष्टिकोणः अत्यन्तं प्रभावशालिनी अभवत् तथापि तस्य आलोचना अपि अभवत् ।

एकः आलोचना अस्ति यत् एषा मानवस्वभावस्य विषये अति आदर्शवादी अतिसकारात्मका च अस्ति । मानवव्यवहारस्य विनाशकारीं नकारात्मकं वा पक्षं न्यूनीकर्तुं शक्नोति इति समीक्षकाः वदन्ति ।

अन्यत् आलोचना अस्ति यत् आत्म-वास्तविकीकरणम्, अशर्त-सकारात्मक-दृष्टिकोणम् इत्यादीनां अवधारणानां वैज्ञानिकरूपेण मापनं कठिनम् अस्ति । अतः केचन मनोवैज्ञानिकाः वदन्ति यत् सिद्धान्ते दृढं अनुभवजन्यसाक्ष्यस्य अभावः अस्ति ।

तदतिरिक्तं सांस्कृतिकसमीक्षकाः सूचयन्ति यत् व्यक्तिगतवृद्धौ व्यक्तिगततायां च बलं पाश्चात्यमूल्यानि प्रतिबिम्बयति तथा च सामूहिकतावादीसंस्कृतौ पूर्णतया न प्रवर्तते यत्र सामुदायिकसामाजिकभूमिकासु बलं दत्तं भवति।

एतासां आलोचनानां अभावेऽपि मानवतावादी दृष्टिकोणः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः अस्ति यतोहि तया मनोवैज्ञानिकसिद्धान्ते व्यवहारे च सहानुभूतिः, गौरवः, व्यक्तिगतः अर्थः च प्रविष्टाः अस्ति ।

उपसंहारः

कार्ल रोजर्स् इत्यनेन आत्मसंकल्पना, संगतिः, निःशर्तसकारात्मकदृष्टिः, वास्तविकीकरणप्रवृत्तौ च बलं दत्त्वा मानवतावादीदृष्टिकोणस्य विकासे केन्द्रभूमिका निर्वहति स्म अब्राहम मास्लो इत्यनेन एतेषां विचाराणां पूरकं स्वस्य आवश्यकतानां श्रेणीक्रमेण आत्म-वास्तविकीकरणे च ध्यानं दत्तम् । यद्यपि तेषां मध्ये भिन्नता आसीत् तथापि मानवीयक्षमतायां व्यक्तिगतवृद्धौ च दृढः विश्वासः आसीत् । तेषां कार्येण मनोविज्ञानं मानवस्वभावस्य अधिकं आशावादीं दयालुं च अवगमनं प्रति स्थानान्तरितम्, पर्यावरणस्य, स्वीकारस्य, आत्मविकासस्य च महत्त्वं प्रकाशितम् ।

सन्दर्भाः

• https://www.simplypsychology.org/carl-rogers.html
• https://jeff-ashear.github.io/aaronasheartherapy/assets/documents/Rogers_1961_On_Becoming_a_Person.pdf?utm_source=chatgpt.com

अब्राहम मास्लो तथा आवश्यकतानां पदानुक्रमः

अब्राहम मास्लो एकः अमेरिकनः मनोवैज्ञानिकः आसीत् यः बहुधा मानवतावादी मनोविज्ञानस्य संस्थापकः इति गण्यते, यत् आन्दोलनं २० शताब्द्याः मध्यभागे विद्यमानमनोवैज्ञानिकसिद्धान्तानां सीमानां प्रतिक्रियारूपेण उद्भूतम्। मास्लो इत्यस्य कार्यस्य प्रमुखतां प्राप्तुं पूर्वं मनोविज्ञानं मुख्यतया द्वयोः प्रमुखयोः दृष्टिकोणयोः उपरि अवलम्बितम् आसीत् : व्यवहारवादः, यः केवलं अवलोकनीयं मापनीयं च व्यवहारं प्रति केन्द्रितः आसीत्, मनोविश्लेषणं च, यत् अचेतनप्रेरणानां प्रारम्भिकबाल्यकालस्य अनुभवानां च उपरि बलं ददाति स्म । यद्यपि द्वयोः दृष्टिकोणयोः महत्त्वपूर्णाः अन्वेषणाः प्राप्ताः, तथापि मास्लो इत्यस्य मतं यत् ते मानवप्रेरणायाः, विकासस्य, आन्तरिकक्षमतायाः च पूर्णजटिलतां गृहीतुं असफलाः अभवन् । सः तर्कयति स्म यत् मनुष्याः केवलं मूलभूतप्रवृत्त्या वा पर्यावरणेन वा न चालिताः भवन्ति, अपितु स्वस्य वर्धनस्य, विकासस्य, स्वस्य उत्तमसंस्करणस्य च सहजकामना अपि चालिताः भवन्ति

१९५० तमे दशके मास्लो इत्यनेन मानवतावादी मनोविज्ञानस्य विकासः कृतः, यत् दृष्टिकोणं मानवीयक्षमता, स्वतन्त्रेच्छा, व्यक्तिगतदायित्वं, सृजनशीलता, आत्मपूर्तिं प्रति स्वाभाविकप्रवृत्तौ च बलं दत्तवान् । सः मन्यते स्म यत् प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य आन्तरिकं प्रेरणा भवति यत् सः सुधारं कर्तुं, व्यक्तिगतशक्तयः विकसितुं, सार्थकजीवनलक्ष्यं प्राप्तुं च शक्नोति । मनोविज्ञानस्य विषये तस्य सर्वाधिकं प्रभावशाली योगदानं १९४३ तमे वर्षे “मानवप्रेरणायाः एकः सिद्धान्तः" इति पत्रस्य माध्यमेन अभवत्, यत्र सः स्वस्य प्रसिद्धां अवधारणाम्- आवश्यकतानां पदानुक्रमस्य परिचयं कृतवान् ।अयं सिद्धान्तः मानवस्य आवश्यकताः स्तरस्य श्रृङ्खलारूपेण प्रस्तुतं करोति, यत् पिरामिडस्य आकारेण व्यवस्थितं भवति, आधारे सरलतमशारीरिकावश्यकतानां कृते शीर्षस्थजटिलमनोवैज्ञानिक-आत्म-पूर्ति-आवश्यकतानां कृते गच्छति । मास्लो इत्यनेन प्रस्तावितं यत् मानवव्यवहारः एतासां आवश्यकतानां क्रमविशेषेण पूर्तये इच्छायाः मार्गदर्शितः भवति । व्यक्तिः सम्मानः, आत्म-वास्तविकता च इत्यादीनां उच्चस्तरीय-आकांक्षाणां कृते प्रगतिम् कर्तुं शक्नोति तस्मात् पूर्वं निम्नस्तरीय-आवश्यकतानां पर्याप्तरूपेण पूर्तिः भवितुमर्हति । तस्य दृष्टिकोणः विशिष्टतया समग्रः आसीत्, एकान्तलक्षणानाम् अथवा अचेतनविग्रहानाम् अपेक्षया समग्रव्यक्तिं प्रति केन्द्रितः आसीत् । सः मनुष्याः स्वाभाविकतया वृद्धि-अर्थ-कल्याणं प्रति प्रयतन्ते, केवलं आन्तरिक-विग्रहैः एव सीमिताः न भवन्ति इति सः बोधयति स्म ।

पश्चात् मास्लो इत्यस्य कार्यं सकारात्मकमनोविज्ञानस्य दार्शनिकं आधारं जातम्, यत् आधुनिकं आन्दोलनं सुखं, कल्याणं, लचीलापनं, बलनिर्माणं, जीवनं किं सार्थकं करोति इति विषये केन्द्रितम् अस्ति ।मनोविज्ञानं, परामर्शं, शिक्षा, प्रबन्धनं, नेतृत्वं, व्यक्तिगतविकासः इत्यादिषु विविधक्षेत्रेषु अद्यत्वे अपि तस्य सिद्धान्ताः अपारं प्रभावं धारयन्ति । व्यवहारे मानवप्रेरणायाः भूमिकां प्रकाशयित्वा मास्लो इत्यस्य प्रतिरूपं अस्मान् अवगन्तुं साहाय्यं करोति यत् जनाः किमर्थं कतिपयान् निर्णयान् कुर्वन्ति, विशेषलक्ष्याणि निर्धारयन्ति, विशिष्टानि आकांक्षाणि वा किमर्थं कुर्वन्ति ।

मास्लो इत्यस्य आवश्यकतानां श्रेणीक्रमः

मास्लो इत्यस्य महत्त्वपूर्णं योगदानं आवश्यकतानां श्रेणीक्रमः अस्ति, यत् पञ्च मुख्यस्तरयुक्तं प्रेरकप्रतिरूपम् अस्ति । एताः आवश्यकताः व्यक्तिस्य व्यवहारं, विकल्पं, व्यक्तिगतविकासं च आकारयन्ति इति सः मन्यते स्म । आवश्यकतायाः प्रत्येकं स्तरं पूरयित्वा व्यक्तिः क्रमेण मनोवैज्ञानिकवृद्धिं आत्मसाक्षात्कारं च प्रति गन्तुं समर्थाः भवन्ति । अधः प्रत्येकस्य स्तरस्य व्याख्या सरलदैनिकजीवनस्य उदाहरणैः सह अस्ति ।

1. शारीरिक आवश्यकताएँ -

शारीरिक आवश्यकताः मास्लो इत्यस्य पदानुक्रमस्य आधारं भवन्ति । एतानि मानवजीवनस्य मूलभूताः आवश्यकाः च आवश्यकताः सन्ति । तेषां विना मनुष्यः सर्वथा कार्यं कर्तुं न शक्नोति। एतेषु आवश्यकतासु भोजनं, जलं, श्वसनार्थं वायुः, निद्रा, आश्रयः, उष्णवस्त्रं, शरीरस्य नियमनं च अन्तर्भवति । मास्लो इत्यनेन पोषणं, यौनप्रजननं च अपि अन्तर्भवति स्म, यतः एतानि जीवनस्य निरन्तरतायै, प्रजातेः अस्तित्वाय च आवश्यकानि सन्ति ।

शारीरिक आवश्यकतानां उदाहरणानि -

• आवश्यकशक्तिं निर्वाहयितुम् क्षुधार्तसमये भोजनम्।

• शारीरिकक्रियायाः अनन्तरं जलं पिबन् जलयुक्ताः भवन्तु।

• विश्रामं सजगं च अनुभवितुं पर्याप्तं निद्रां प्राप्नुवन्तु।

•सुरक्षितं वासस्थानं अन्वेष्टुम् यत् मौसमात् आश्रयं ददाति।

• शरीरस्य तापमानं स्थापयितुं शिशिरे उष्णवस्त्राणि धारयन्तु।

• एतानि सरलक्रियाणि दर्शयन्ति यत् जीवने अन्यस्मिन् किमपि विषये व्यक्तिः ध्यानं दातुं शक्नोति तस्मात् पूर्वं मूलभूतजीवनस्य आवश्यकतानां पूर्तिः कथं अत्यावश्यकी अस्ति।

2. सुरक्षा-सुरक्षायाः आवश्यकताएँ -

एकदा शारीरिक आवश्यकताः पूर्यन्ते तदा व्यक्तिः स्वाभाविकतया सुरक्षां स्थिरतां च अन्वेषयति । अस्मिन् स्तरे शारीरिकं भावनात्मकं च सुरक्षां समावेशितम् अस्ति । जनाः हानितः, संकटात्, धमकीतः वा रक्षिताः इति अनुभवितुं इच्छन्ति , भवेत् तत् वित्तस्य, स्वास्थ्यस्य, वा तेषां पर्यावरणस्य वा सम्बन्धः। सुरक्षायाः आवश्यकतासु संरचना, दिनचर्या, पूर्वानुमानं च अन्तर्भवति ।

सुरक्षा आवश्यकतानां उदाहरणानि -

• सुरक्षितं अनुभवितुं गृहे द्वारेषु तालान् स्थापयति।

• वित्तीयस्थिरतां सुनिश्चित्य बैंके धनस्य रक्षणम्।

• स्थिरं आयं कृत्वा स्थिरं कार्यं कुर्वन्।

•स्वास्थ्यबीमा अथवा चिकित्सासहायतायाः उपलब्धिः।

• दुर्घटना वा चोटः वा न भवेत् इति सुरक्षानियमानाम् अनुसरणं करणम्।

• एते उदाहरणानि मानवस्य रक्षणस्य, स्थिरतायाः, दीर्घकालीनसुरक्षायाः च इच्छां प्रतिबिम्बयन्ति।

3. प्रेम तथा स्वामित्वस्य आवश्यकताएँ -

मनुष्याः सामाजिकाः प्राणिनः सन्ति येषां गहनभावनाबन्धनस्य आवश्यकता भवति । एकदा सुरक्षायाः शारीरिकस्य च आवश्यकताः पूर्यन्ते चेत् व्यक्तिः सार्थकं सम्बन्धं, स्वीकारं, सम्पर्कं च अन्विषन्ति । अस्मिन् चरणे मैत्री, पारिवारिकसम्बन्धः, रोमान्टिकसाझेदारी, समूहेषु वा समुदायेषु वा स्वामित्वस्य भावः च अन्तर्भवति । मास्लो इत्यनेन सामाजिकसम्बन्धं विना व्यक्तिः एकान्ततां, अवसादं, भावनात्मकं दुःखं च अनुभवितुं शक्नुवन्ति इति बोधयति स्म ।

प्रेमस्य, स्वामित्वस्य च आवश्यकतानां उदाहरणानि -

• परिवारेण सह निकटमित्रैः सह गुणवत्तापूर्णं समयं यापयन्तु।

• विद्यालये महाविद्यालये वा मैत्रीनिर्माणम्।

• क्लबेषु, क्रीडादलेषु, महाविद्यालयसमुदायेषु वा सम्मिलितुं।

• यस्य कस्यचित् विश्वासस्य सह मुक्ततया वार्तालापः।

• समूहे सामाजिकवृत्ते वा समाविष्टः इति भावः। एते अनुभवाः व्यक्तिभ्यः मूल्यवान्, स्वीकृताः, भावनात्मकरूपेण च समर्थिताः इति अनुभवितुं साहाय्यं कुर्वन्ति ।

4. सम्मानस्य आवश्यकताएँ -

एकदा स्वामित्वस्य आवश्यकताः पूरिताः भवन्ति तदा सम्मानस्य आवश्यकताः प्रमुखाः भवन्ति । एतेषु आवश्यकतासु आत्मसम्मानः, आत्मविश्वासः, उपलब्धिः, योग्यता, मान्यता च अन्तर्भवति । जनाः स्वाभाविकतया स्वप्रयत्नस्य कृते योग्यतां, प्रशंसितं च अनुभवितुम् इच्छन्ति । मास्लोवः सम्मानस्य आवश्यकताः द्वयोः वर्गयोः विभक्तवान् - अन्येषां प्रति सम्मानः (बाह्यः) आत्मनः सम्मानः (आन्तरिकः) च । एतासां आवश्यकतानां पूर्तये आत्मविश्वासः वर्धते, व्यक्तिः मूल्यवान् इति अनुभवितुं च साहाय्यं करोति ।

सम्मानस्य आवश्यकतानां उदाहरणानि -

• उत्कृष्टशैक्षणिकप्रदर्शनस्य प्रशंसां प्राप्य।

• कार्ये मान्यतां वा पदोन्नतिं वा प्राप्तुं।

• व्यक्तिगत लक्ष्याणि निर्धारयन्तु, तानि च साधयन्तु।

• नूतनं कौशलं ज्ञात्वा आत्मविश्वासं अनुभवति।

• सहपाठिभिः, सहकारिभिः, परिवारस्य सदस्यैः वा सम्मानितः भवति।

• एते उदाहरणानि दर्शयन्ति यत् मानवीयप्रेरणायाः, पहिचानस्य च स्वरूपनिर्माणे प्रशंसा, उपलब्धिः, आत्मविश्वासः च कथं प्रमुखा भूमिकां निर्वहन्ति।

5. आत्म-वास्तविकीकरणस्य आवश्यकताएँ - मास्लो इत्यस्य पदानुक्रमस्य उच्चतमस्तरस्य आत्म-वास्तविकता-आत्म-पूर्ण-क्षमता-प्राप्त्यर्थं सहज-इच्छा-उपविशति । मास्लोवः प्रसिद्धं वचनं प्रयुज्य अस्य चरणस्य वर्णनं कृतवान् यत् “पुरुषः किं भवितुम् अर्हति, सः भवितुमर्हति” इति । आत्म-वास्तविकतायां सृजनशीलता, व्यक्तिगतवृद्धिः, आत्म-आविष्कारः, सार्थक-लक्ष्याणि च माध्यमेन स्वस्य सर्वोत्तम-संस्करणं भवितुं भवति । न तु सिद्धिविषये अपितु स्वप्रतिभानां पूर्णप्रयोगः, स्वमूल्यानां प्रयोजनानां च सङ्गतिं जीवनं च ।

आत्म-वास्तविकीकरणस्य आवश्यकतानां उदाहरणानि :

• लेखनम्, कला, नृत्यं, क्रीडा वा इत्यादीनां व्यक्तिगतप्रतिभानां विकासः।

• करियरस्य चयनं यस्य विषये एकः भावुकः भवति।

• चित्रकला वा समस्यानिराकरणादिषु सृजनात्मकक्रियासु संलग्नता।

• सार्थकरूपेण समाजे स्वयंसेवा वा योगदानं वा।

• निरन्तरं आत्मसुधारः, शिक्षणं, नूतनविचारानाम् अन्वेषणं च।

एते उदाहरणानि दर्शयन्ति यत् व्यक्तिः कथं स्वस्य उत्तमः आत्मनः भवितुं सार्थकं, पूर्णं जीवनं जीवितुं च प्रयतन्ते ।

अतिरिक्तस्तराः पश्चात् प्रवर्तन्ते :

पश्चात् मास्लो इत्यनेन स्वस्य प्रतिरूपस्य विस्तारः कृतः, आत्म-वास्तविकीकरणस्य उपरि त्रीणि अपि स्तराः योजिताः ।

संज्ञानात्मकाः आवश्यकताः ज्ञानस्य, अवगमनस्य, बौद्धिकवृद्धेः च इच्छा।

सौन्दर्यस्य आवश्यकताः सौन्दर्यस्य, संतुलनस्य, सामञ्जस्यस्य, कलात्मकस्य च अनुभवस्य प्रशंसा।

पारमार्थिकता : प्रेरणायाः उच्चतमं रूपं अन्येषां आत्म-वास्तविकीकरणं प्राप्तुं साहाय्यं करोति।एते परिवर्तनानि मास्लो इत्यस्य विश्वासं प्रकाशयन्ति यत् मानवविकासः जिज्ञासा, सृजनशीलता, व्यक्तिगतपरिवर्तनं च चालितं आजीवनं यात्रा अस्ति।

निगमन

ब्रहम मास्लो इत्यस्य आवश्यकतानां श्रेणी मनोविज्ञानस्य प्रभावशालिनः सिद्धान्तेषु अन्यतमः अस्ति, यः मानवप्रेरणायाः व्यवहारस्य च स्पष्टं सार्थकं च व्याख्यानं प्रददाति मूलभूतजीवनस्य आवश्यकताभ्यः आत्मपूर्तिपर्यन्तं मानवीयआवश्यकतानां संरचितक्रमेण व्यवस्थापयित्वा सः एकं व्यापकं रूपरेखां प्रदत्तवान् । ते आत्मविश्वासः, व्यक्तिगतवृद्धिः इत्यादीनां उच्चतरलक्ष्याणां आकांक्षां कर्तुं न शक्नुवन्ति यावत् तेषां मूलभूताः आवश्यकताः प्रथमं न पूर्यन्ते, एषा तार्किकप्रगतिः या मानवविकासस्य स्वाभाविकमार्गं प्रतिबिम्बयति ।

मास्लो इत्यस्य सिद्धान्तः मानवस्वभावस्य सकारात्मकपक्षेषु अपि बलं ददाति । अस्मान् अस्माकं सामर्थ्यं ज्ञातुं, अस्माकं रागाणां अनुसरणं कर्तुं, भावनात्मककल्याणस्य समर्थनं कुर्वन्तः सार्थकसम्बन्धान् अन्वेष्टुं च प्रोत्साहयति । आधुनिककाले शिक्षा, कार्यस्थलप्रबन्धन, परामर्श, नेतृत्व, व्यक्तिगतविकास इत्यादिषु विविधक्षेत्रेषु पदानुक्रमः अत्यन्तं प्रासंगिकः अस्ति।एतत् शिक्षकाणां छात्रप्रेरणायाः अवगमने सहायकं भवति, कर्मचारिणां सन्तुष्टिं सुधारयितुम् संस्थानां मार्गदर्शनं करोति, तथा च व्यक्तिनां आत्मसुधारयात्रायां समर्थनं करोति।

अन्ते आवश्यकतानां श्रेणीक्रमः अस्मान् स्मारयति यत् जीवनस्य लक्ष्यं केवलं जीवितस्य अपेक्षया अधिकं भवति, अपितु वृद्धिः, सृजनशीलता, उद्देश्यं, स्वस्य सर्वोत्तमसंस्करणं च भवति इति विषयः अस्ति मास्लो इत्यस्य विचाराः जनान् पूर्णतायाः, प्रामाणिकतायाः, आजीवनविकासाय च प्रयत्नार्थं प्रेरयन्ति एव ।

सन्दर्भाः

https://www.verywellmind.com/what-is-maslows-hierarchy-of-needs-4136760