सदस्यः:OmANDLove/प्रयोगपृष्ठम्

देवदूतः काचित् महत्त्वपूर्णा अवधारणा अस्ति तथा च, केषुचित् आख्यानेषु [[हिन्दु पौराणिककथासु] विशिष्टः चरित्रः अथवा जीववर्गः यद्यपि एतत् पदं प्रायः देवभिः (देवताभिः) प्रेषितस्य कस्यचित् दूतस्य सामान्यवर्णकरूपेण कार्यं करोति, विशेषतः स्वर्ग इत्यस्य आकाशीयक्षेत्रेभ्यः अथवा इन्द्रस्य दरबारात्, तथापि एतत् विशिष्टान् दिव्यदूतान् अपि निर्दिशितुं शक्नोति ये दिव्य इच्छां, चेतावनीम्, आत्मानं परलोकं प्रति आहूतुं वा महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति ते नारद अथवा गन्धर्वभ्यः भिन्नाः भवन्ति, ये प्रायः अधिकविश्वात्मकस्य वा संगीतप्रकृतेः सूचनां प्रसारयन्ति, तेषां विशिष्टप्रयोजनेन दिव्यनियमस्य कारकत्वेन।

व्युत्पत्ति

देवदूत इति पदं संस्कृतम् समासः शब्दद्वयात् निष्पन्नम्:

देव (देव): अर्थात् "देव", "देवता", अथवा "आकाशीय जीव"। दूत (दूत): "दूत", "दूत" अथवा "दूत" अर्थात् । ते मिलित्वा "दिव्यदूतं" सूचयन्ति ।

भूमिका तथा महत्त्वम्

देवदूताः दिव्यमर्त्यक्षेत्रयोः मध्यस्थत्वेन कार्यं कुर्वन्ति । तेषां प्राथमिककार्यं भवति-

सन्देशप्रसारणम् : मर्त्येभ्यः, ऋषिभ्यः (ऋषिभ्यः), अन्येभ्यः दिव्येभ्यः वा देवेभ्यः उच्चारणं, आशीर्वादं, शापं, निर्देशं वा प्रदातुं। चेतावनी मार्गदर्शनं च : व्यक्तिभ्यः आसन्नप्रलयस्य विषये, तेषां कर्मणां परिणामानां विषये चेतयितुं, धर्मं प्रति मार्गदर्शनं कर्तुं वा प्रकटितः। आत्मानां आह्वानम् : विशेषतः मृत्युदेवस्य याम इत्यनेन सह सम्बद्धेषु आख्यानेषु देवदूताः (तस्मिन् विशिष्टे सन्दर्भे कदाचित् यमदूताः इति उच्यन्ते, यद्यपि देवदूत इति व्यापकतरं पदं भवितुम् अर्हति) तेषां चित्रणं भवितुं शक्यते ये मनुष्यान् मर्त्यकुण्डलात् परलोकं प्रति न्यायार्थं मार्गदर्शनं कुर्वन्ति वा बाध्यं कुर्वन्ति वा धर्मसाक्षिणः : कदाचित् ते महत्त्वपूर्णघटनानां आकाशसाक्षिणः रूपेण कार्यं कुर्वन्ति, येन धर्मस्य (धर्मस्य आचरणस्य) आश्रयः सुनिश्चितः भवति।

आख्यान एवं पुराणी सन्दर्भ

यद्यपि पुनरावर्तनीयपात्ररूपेण "देवदूत" इति नामकः विशिष्टः व्यक्तिः विष्णु अथवा शिव इत्यस्य समाने नाडीयां दुर्लभः भवति, तथापि विभिन्नपुराणेषु [[महाभारते] च मध्ये देवदूतस्य कार्यं दृश्यते दिव्यनिरीक्षणं संचारं च जगति नित्यं भवति इति सिद्धान्तं तेषु मूर्तरूपं भवति ।

देवदूतस्य भूमिकां प्रकाशयन् एकं दृष्टान्तात्मकं आख्यानं गरुडपुराणे (अथवा मृत्युपरलोकसम्बद्धेषु तत्सदृशेषु ग्रन्थेषु) प्राप्यते, यत्र म्रियमाणस्य व्यक्तिस्य समक्षं देवदूतः प्रकटितुं शक्नोति:

देवदूतः अधर्मश्च: कस्मिंश्चित् पुराणे (उदा. गरुडपुराणे अथवा मार्कण्डेयपुराण इत्यत्र प्राप्यमाणानां सदृशं आख्यानं) दुर्गामानामकस्य धनिकस्य किन्तु अधर्मस्य कथा अस्ति। दुर्गामः धर्म विहीनं जीवनं जीवति स्म, वञ्चना धनसञ्चयं करोति स्म, कदापि पुण्यकर्माणि दान न करोति स्म । यथा यथा पृथिव्यां तस्य समयः समाप्तः भवति स्म तथा तथा सः तीव्ररोगेण पीडितः अभवत् । एकदा रात्रौ दुर्गामस्य मृत्युशयने शयने तस्य पुरतः तेजस्वी तथापि भयङ्करः आविर्भूतः । एषः देवदूतः आसीत्, दिव्यप्रकाशेन स्फुरन्, ग्रन्थं, दण्डं च वहन् । देवदूतस्य मुखं शान्तम् आसीत्, परन्तु अनिर्वचनीयं अधिकारं धारयति स्म । देवदूतः दुर्गामं न सान्त्वनाय, अपितु जीवनस्य क्षणिकस्वभावस्य, न्यायक्षेत्रस्य अपरिहार्ययात्रायाः च स्मरणार्थं सम्बोधितवान् देवदूतः अवदत्, "हे दुर्गाम, तव पार्थिवः प्रवासः समाप्तः अस्ति। अहं भवतः प्रस्थानस्य साक्षी भवितुम्, तव सूक्ष्मशरीरस्य यमस्य सभागारं प्रति मार्गदर्शनं कर्तुं च स्वर्गाङ्गणात् प्रेषितः अस्मि, यत्र तव शुभाशुभकर्मणां तौलनं भविष्यति। देवदूतस्य उपस्थित्या, तस्य अधर्मजीवनस्य आसन्नसाक्षात्कारेण च भयभीतः दुर्गमः याचनां कर्तुं प्रयत्नं कृतवान्, परन्तु तस्य स्वरः तस्य विफलः अभवत् । देवदूतः शान्ततया कर्म इत्यस्य सार्वत्रिकं नियमं, प्रत्येकं कर्म कथं फलं ददाति इति च व्याख्यायते स्म । देवदूतस्य उपस्थितिः तस्य प्रतीक्षमाणानां परिणामानां अन्तिम-अनिर्वचनीय-चेतावनीरूपेण कार्यं कृतवती । ततः किञ्चित्कालानन्तरं दुर्गमस्य प्राणशक्तिः स्वयात्रायां देवदूतस्य मार्गदर्शनेन प्रस्थिता । एतत् आख्यानं न केवलं सन्देशप्रसारकत्वेन, अपितु ब्रह्माण्डव्यवस्थायाः निष्पक्षः दिव्यकारकत्वेन, स्वस्य परमगणनायाः पूर्वसूचकत्वेन च देवदूतस्य भूमिकां रेखांकयति, यः आत्मानं बाध्यं कर्तुं शक्नोति इति भयङ्करतरेभ्यः यमदूतेभ्यः भिन्नम् अस्ति।

यमदूतेभ्यः भेदः

यद्यपि देवदूतपदं व्यापकरूपेण कस्यापि दिव्यदूतस्य व्याप्तिम् आकर्षयितुं शक्नोति तथापि मृत्युपरलोकविशेषविषयेषु ग्रन्थेषु (गरुडपुराणवत्) प्रायः भेदः क्रियते यमदूताः (यमदूताः) सामान्यतया कठोरः, भयंकरः, कदाचित् भयङ्करः च जीवः इति चित्रितः भवति ये आत्मानं बलात् निष्कास्य यमस्य दरबारं प्रति आनयितुं उत्तरदायी भवन्ति देवदूतः मृत्युप्रक्रियायाः सह सम्बद्धः भवति चेत् सामान्यतया अधिकं शान्तं न्यूनतया च बाध्यकारीरूपेण चित्रितः भवति, यः मार्गदर्शकः वा साक्षी वा कार्यं करोति, विशेषतः येषां कृते धार्मिकजीवनं यापितं वा अन्तिमदिव्यचेतावनी दत्ता वा भवति देवदूतस्य प्रादुर्भावः संक्रमणस्य भिन्नगुणं वा चिन्तनस्य अन्तिमावसरं वा सूचयितुं शक्नोति ।

प्रतिमाशास्त्रम्

देवदूताः सामान्यतया यौवनाः, ललितरूपाः दीप्ताः जीवाः इति चित्रिताः भवन्ति । तेषां प्रायः अस्ति :

पक्षाः - शीघ्रं क्षेत्राणि भ्रमितुं तेषां क्षमतायाः प्रतीकम्।

दिव्यवेषः- आकाशवस्त्रभूषणैः अलङ्कृतः।

गुणाः- गदा, ग्रन्थं (दिव्य-आज्ञा-प्रतिनिधित्वं) वहतु, अथवा केवलं ईथर-प्रकाशेन सह प्रकटितुं शक्नोति। तेषां बिम्बं तेषां दिव्यमूलस्य, उच्चसत्यस्य परोपकारी अथवा तटस्थवाहकस्य भूमिकायाः ​​उपरि बलं ददाति ।

इदमपि पश्यन्तु

देवः । यमः । नारदः । हिन्दूपौराणिककथा। पुराणानि । कर्म । मोक्षः ।