सदस्यः:Puspalata behera 15/प्रयोगपृष्ठम्

                                      स्मृतयः

स्मृतेः परिचयः

धर्मशास्त्रं वेदानां सारं इति ज्ञायते । भारतीय धार्मिक साहित्ये स्मृतीनां विशिष्ट स्थानं वर्तते। यद्यपि वेदानां मर्यादा एवं प्रतिष्ठा सर्वोपरि भवति तथापि स्मृतीनां मध्येपि धर्मशास्त्रस्य अधिकं विकसितरूपम् दृश्यते । धर्मशास्त्रे धर्मस्य शासन विषये उक्तवन्तः महर्षिभ्यः प्रायः तद् वैदिक ज्ञानं स्मृतिः क्रियते । अतः तत् स्मृति इति उच्यते । श्री बलदेवोपाध्यायमतेन संहितानां अनुशीलनेन विवाहः तस्य भेदः पुत्रसम्बध्दिविवरणम्, सम्पत्ति विभाजनः,श्राध्द्ः एवं स्त्रीधनादि महत्वपूर्ण विषयाणां परिचयप्राप्तिः भवति । वेदे एतत् विषये व्यवस्थितरूपेण नस्ति । परन्तु धर्मशास्त्रे अस्य सिधदान्तस्य यत्र विशालभण्डारः संकलितम् अस्ति। तत् स्मृति इति कथ्यते । स्मृतेः विशिष्टोर्थं धर्मशास्त्रे तत् ग्रन्थे बोधः भवति । यत्र मानावनां कृते उचित आचार व्यवहार सामाजिक व्यवस्था शसन निमित्तं नीति सम्बध्द्नियम स्पष्टरूपेण दत्तवन्तः । भारतीय समाजस्य व्यवस्थानां कृते स्मृतयः सर्वोत्कृष्ट साधनं भवति। स्मृति शब्दस्य प्रयोगः द्वयोर्थेन क्रियते । एकार्थस्य सम्बन्धी वैदिकवाङ्मयात् भिन्नः ,अन्य अर्थस्य प्रयोगः संकीर्ण अर्थेन क्रियते । यस्य अनुसारं स्मृति एवं धर्मशास्त्रं एकार्थकः इति मन्यते । तैत्तरीय,आरण्यक,गौतम, वशिष्ट आदि स्मृतिः धर्मस्य अपादानं इति कथयन्ति । पैठनसीमा ३६ स्मृतयः नामानि उक्तम् । भविष्यत पुराणे अपि स्मृरयः संख्या ३६ इति कथितम् अस्ति । बुध्दगौतम स्मृतेः ५७ धर्मशास्त्रस्य नामानुसारेण उल्लिखितम् अस्ति। वीरमित्रोदये १८ मुख्य स्मृतयः,१८ उपस्मृतयः तथा २१ अन्य स्मृतिकारः उक्तम् अस्ति। निर्णयसिन्धु एवं नीलकण्ठानुसारेण स्मृतयः संख्या १०० भवति। स्मृतयः अनेककालं यावत् प्रतिनिधित्वं कृतम् अस्ति। काचित् प्राचीन स्मृतीनां प्रणयन १०० वर्ष पूर्वे ईशा मध्ये अभवत् । यथा गौतम, आपस्तम्ब,बौध्दायनस्य धर्मसूत्रं एवं मनुस्मृतिः काचित् स्मृतीनां रचना ईशायाः पूर्व शताब्दे अभवत् । यथा याज्ञ्वल्क्य पराशर एवं नारद स्मृतिः । एवं अन्य स्मृतीनां रचना चतुर्शतकतः एकसहस्र शतक मध्ये अभवत् । काचित् स्मृतिनां विषये विवरणं निम्ने द्त्तमस्ति।

मनुस्मृतिः

मनुस्मृति द्वादश अधायेन विभक्तः आसीत्। एवं २६९४ श्लोकविशिष्टग्रन्थः भवति। एतस्य ग्रन्थस्य रचयिता मनु । मनु को आसीत् ? एतस्त प्रश्नस्य उत्तरं मनुस्मृतौ नास्ति ।

याज्ञ्वल्क्यस्मृतिः

उपलब्धः स्मृतयः मध्ये याज्ञवल्क्यस्मृति अधिकं सुव्यवस्थितम् अस्ति । अस्मिन् स्मृतौ आचार,व्यवहार एवं पायश्चित नामकाः तिस्रः अध्यायाः सन्ति। अस्मिन् स्मृतौ श्लोकानां संख्या १०१२ भवति।

पराशरस्मृतिः

पराशरस्मृतिः एकः प्राचीन धर्मसास्त्रीयग्रन्थः भवति। याज्ञवल्क्येनापि उक्तम् पराशरः प्राचीन् धर्मवक्ता भवति । विदुषानां मते उपलब्ध पराशरस्मृतिः प्राचीन पराशर स्मृतेः संशोधित रूपः भवति। कौटिल्यः अपि पराशरमतम् चर्चा कृतवान् । अत्ः ज्ञायते पराशरराजधर्म् सम्बन्धि विचाराणां लेखक्ः आसीत्।

=नारदस्मृतिः

नारदस्मृतेः रूपव्दयं वर्तते। अस्य स्मृतेः सम्पादनं डा.जालि कृतवान्। नारद स्मृतेः एकम् श्लोकम् जीमूतवाहनस्य व्यवहारमात्रिक एवं पराशर माधवीये अङितः अस्ति। एतस्य आधारेण नारदस्य समय़ः कालिदासेः पूर्वं इति मन्यते।

बृहस्पतिस्मृतिः

अनुक्रमाङः २१ मध्ये बृहस्पतेः चर्चा आसीत् । बृहस्पति स्मृति नामक पूर्ण ग्रन्थस्य उपलब्धिः नास्ति। परन्तु प्राचीन ग्रन्थे यत्र कुत्रापि उक्त स्मृतेः उध्दारणं अवश्यं उपलब्धः आसीत्।

कात्यायनस्मृतिः

कात्यायनस्मृतिः पूर्णरूपेण उपलब्धिः नास्ति। विभिन्न धर्मशास्त्रीय ग्रन्थे एतस्य उक्तयः मिलन्ति। मेधातिथि एवं विश्व रूपेण व्यवहारशास्त्रस्य ज्ञाता त्रिरत्नमण्डल (नारद,बृहस्पति एवं कात्यायन) नामेन चर्चा असीत्। अतः स्पष्टजात्ं मेधातिथिसमयं यावात् कत्यायन प्रसिध्दः असीत्।

अङ्गीरसस्मृतिः

थियोसोफिकल् सोसैटि व्दारा सञ्चालित पुस्तलाये स्मृतिस्ंदर्भ नाम् ग्रन्थः प्रकाशनम् जातम्।यत्र अङ्गीरसस्मृतिः व्दिधा विभाजितम्। जीवानन्देन संगृहीत आङ्गीरसस्मृतिः ७२ श्लोकाः मात्रं आसन्।

ऋष्यशृङ्गस्मृतिः=

मिताक्षरा, अपरार्क ,स्मृति चन्द्रिकादि ग्रन्थेषु आचार अशौच,श्राध्द एवं प्रायश्चित्त विषये ऋष्यशृङस्य विषयः मिलति।

दक्षस्मृतिः

दक्षं याज्ञ्वल्क्ये धर्मप्रवक्तः इति आसीत्। विज्ञानस्वरेण दक्षस्य अनेकाः श्लोकाः उध्दृतवान्। दक्षस्मृतिः सप्ताध्य विशिष्ट २०८ श्लोकाः विशिष्ट ग्रन्थः भवाति। सप्त अध्यायाः यथा(१)आश्रमवर्णन (२)दैनिककृत्यवर्णन्ं(३)गृहस्थकर्मविषयवर्णनं(४)स्त्रीधर्म वर्णनं (५)शौचवर्णनं(६)अशौच वर्णनं (७)समधियोग वर्णनं(८)स्मृतेः महत्ववर्णनं

उपसंहारः

एवं प्रकारेण स्मृतेः विषये बहु वर्णनं आसीत् |