सदस्यः:Ritanjali aran

पाठ्यक्रमसिद्धान्तः

पाठ्यक्रमशब्दः इंग्लिश आयात पर्यायो वर्त्तते। Curriculum इति शब्दः लाटिन् भाषायाः Carrere इति शब्दात् नाष्पन्नः।  सय्याद अर्थः वर्तते “धावनस्य भूमि” ।अर्थः – पाठ्यक्रमः एकः ईदृशः साधनः भवति यस्य माध्यमेन मानवस्य अथवा शिक्षायाः लक्ष्यप्राप्तिः भवति ।

सामाजिक विज्ञानस्य पाठ्यक्रमरुपरेखायाः सिध्दान्तः

परिभाषा –

1) कनिङ्घम् – पाठ्यक्रमः कलाकारस्य हस्ते तत् यन्त्रे अस्ति येन माध्यमेन सः स्व सामग्री स्व आदर आदरसानुरुपं स्वीय कालागृहे श्रीजति ।

2) मुनरो – पाठ्यक्रमे ते समस्ताः अनुभवः निहिताः भवन्ति । येद्यालय द्वारा शिक्षायाः उद्देश्यानां प्राप्तार्थम् उपयोगार्थं अनियन्ते ।

3) हेनेरो .जे.अटो – पाठ्यक्रमः तत् अस्ति यस्य माध्यमेन वयं शिक्षायाः उद्देस्यानि प्राप्तं समुपयोग्यं कुर्मः ।

पाठ्यक्रमः निर्माणं कर्त्तव्यं चेत सर्वादौ

• उपयोगितायाः सिध्दान्त ।

• रुचेः सिद्धान्तः ।

• जिवनेन सम्बन्धानां क्रियाणां समावेशस्य सिद्धान्त ।

• समुदायिक जिवनेन सम्वद्धतायाः सिद्धान्तः ।

• रचनात्मक कार्यस्य सिद्धान्त ।

• अवकाशकाले प्रशिक्षणस्य सिद्धान्तः ।

● उपयोगितायाः सिद्धान्तः –

अयं सिद्धान्तः जिवनेन सह सम्बन्धित सिद्धान्तस्य अनुरुपसिद्धान्तः भवति पाठ्यक्रमः इदृशान् विषयान् स्थानं दातव्यं यः विषयः बालकस्य जिवनेन उपयोगः भविष्यन्ति ।

नन्- महोदयानुसारेण उपयोगितायाः सिद्धान्तः पाठ्यक्रमस्य सुधाराय बहु महत्वपूर्ण सिद्धान्तः वर्तते ।

● रुचेः सिद्धान्तः –

विषय सम्बन्धितायाः सुचनयाः दानं महत्वपूर्णमस्ति । अथवा बिषये रुचिजागरणमावश्यकम । इति निर्णयस्यावश्यकता यद्यस्ति तदा शिक्षकाः मतैक्येन वदिष्यन्ति यत् रुचि जागरणं जातं तर्हि ज्ञानार्जनमवश्यमेव भविष्यति । अभिरुचि प्रभावेण छात्राः बिषयसम्बन्धिकार्य पुस्तकस्याध्ययनं विचारविमर्शः विभिन्नपक्षेषु लेखनस्य कार्यं कुर्वन्ति ।

● जिवनेन सम्बद्धानां क्रियाणां समावेशस्य सिद्धान्त –

पाठ्यक्रम क्रियात्मकः भवेत् ।अस्य उद्देश्यं भवति व्यक्तित्वस्य पूर्णाङ्ग विकाशः । पाठ्यक्रमः अनेकविषये शिक्षाप्रदानं करोति । यथा – क्रिया , पर्यटनम् , भ्रमणमित्यादयः। अनेन माध्यमेन बालकः  पठितुमतिव आनन्दः भवति । एवं अतीव सहजतया एवं सरलतया विषयवस्तु ग्रहणं कुर्वन्ति । शिक्षण अधिगम प्रक्रिया बहु आनन्ददायकः एवं रुचिपूर्ण भवति ।

● समुदायिक जिवनेन सम्बद्धतयाः सिद्धान्तः –

यदा शिक्षकः पाठ्यक्रमः निर्माण करोति । सः ध्यानं ददाति यत् – पाठ्यक्रमे बिषयस्य सम्मेलनं भवेत् । येन माध्यमेन पाठ्यक्रमः बालकानां वर्तमान जीवनेन सह भवेत् । तथा बालकानां भविष्ये उपयोगी भवेत्  । एतादृशस्य विषयस्य अध्ययनं कृत्वा बालकाः तेषां जिवनेसफलता प्राप्तं कर्तुमर्हन्ति ।

● रचनात्मक कार्यस्य सिद्धान्तः –

बालकस्य रचनात्मकप्रवृत्तयः अधिकः भवति । समाजं प्रति बुद्धिमानः प्रतिभाशाली तथा रचनात्मकः प्रकाशनानां अभिव्यक्तिनां आवश्यकमस्ति । यदि पाठ्यक्रमे रचनात्मक तथा सर्जनात्मक शक्तिनां प्रयोगः भवति तर्हि छात्राः पठनार्थं अधिकः प्रोत्साहितः भवति ।

● अवकाशकाले प्रशिक्षणस्य सिद्धान्तः –

अधुना अवकाशस्य सदुपयोगः अपि एका समस्या अस्ति । शिक्षकः बालकः अवकाशस्य बिषये प्रशिक्षणं प्रदातव्यं यदि अवकाशस्य सदुपयोगं न भवति तर्हि बालकाः कु मार्गं गमिष्यन्ति । माध्यमिक शिक्षा आयोगेन अस्मिन् सम्बन्धे चर्चा अभवत् ।