सदस्यः:Smruti Swagatika Biswal

अभिप्रेरणायाः संप्रत्ययः

अभिप्रेरणम् :- अभिप्रेरणम इत्यस्य आङ्गलिाषायाां Motivation इति समानार्थक शब्दः वर्तते । एतत् लाटिन् भाषायाः Mover इति शब्दात् निष्पन्नः भवति , यस्यार्थः वर्तते चलनं । अभिप्रेरणस्य शाब्दिकार्थः वर्तते किमपि कार्यं कर्तुं प्रोत्साहनं इति । उदाहरणम् :- कश्चन वालकः द्विचक्रिका चालनाय अभ्यासं करोति । सः मध्ये मध्ये पतति, तथापि सः निरन्तरं प्रयत्नशीलः भवति , तत्र करणं वर्तते अभिप्रेरणम् । अभिप्रेरणा माध्यमेन हि वालकः निरन्तरं कार्यं कर्तुं अभिरुचिः उत्पादयति । अतः या शक्तिः अथवा तत्वं वा आवश्यकता बालकं चलनं करोति । सः एव मनोविज्ञाने अभिप्रेरणम् इति कथ्यते । अभिप्रेरणस्य स्वरूपं :- अभिप्रेरणम इति पदम् आङ्गलभाषायाः Motivation इति शब्दस्य रुपान्तरणं भवति । आङ्गलोभाषायाः Motivation इति लाटिन् भाषायाः मोटम इति धातोः जाता वर्तते । एतस्या अर्थः वर्तते मूव , मोटोर अर्थात् दोलनम् वा गति मोशन गत्यात्मक इति वा । प्रेरणायााः व्युत्पति भवति “गतिसञ्चालनम्” । प्रेरणायााः हेतौ एव प्राणी कार्य कर्तुं सक्षम भवति । अभिप्रेरणा बाह्य, आंतरिक च भवति । अभ्यन्तरे जायमाना अभिप्रेरणा सर्वाधिक महत्वपूर्णं भवति किमपि कार्यं कर्तुं व्यक्तिं आंतरिक उत्साहं प्रददाति ।

                             जनानाां क्रियासन्दर्भे पक्षत्रयं भवति । प्रथमतः “स किं करोति ? “द्वितीयस्तु स केन प्रकारेण करोति” ? इति । 

तृतीयस्तु भवति स किमर्थं करोति ? इति यदा शिक्षायाः सन्दर्भे विचार्यते यत् -

                 १ – बालकाः किं पठति ? 
                  २ – स कथं पठति ? 
                   ३ – बालकाः किमर्थं  पठति ? 

                   अत्र प्रदत्त उदाहरणेषु तृतीयस्य 	प्रश्नस्य सम्बद्धः किमर्थं ? एतस्येव  प्रश्नस्य सम्बद्धः “प्रेरणया सह” वर्तते । एतस्मिन् सन्दर्भे क्रेचक्रच् फोल्ड  महोदयः प्रतिपादित यत्  प्रेरणायााः प्रश्नः“ किमर्थं माध्यमेन वर्तते इति । 

 अभिप्रेरणस्य परिभाषा :-

१ – कस्यचचि कार्यस्य आरम्भः प्रवर्तनं , नियन्त्रणं च अभिप्रेरणं इत्युच्यते ।(गुड् महोदयस्य मते) २ - प्रेरकं नाम प्राणिनः ताः दैहिक्यो मनोवैज्ञानिक्यश्च दशाः वर्तते । याः तं किमपि कार्यं विशिष्टरीत्या सम्पादयितुं योजयति इति । (मेक्डुगल् महोदयस्य मते) ३ प्रेरकस्तु व्यक्तेः सा मनोदशा वर्तते या कस्याचित्रिश्चितस्योदेसस्य पूर्त्यथं तं निश्चितं व्यवहारार्थं विविशं करोति इति । (वुडवर्थ महोदयनुसारं)

४  अभिप्रेरणा कियाया एतादृशी प्रवृत्तिः वर्तते यातु प्रेरकैरूत्पद्यते समायोजनैश्च परिसमाप्यते इति । (शैथर महोदयस्य मते) 

५ अध्येतुः आंतरिकशक्तीनां आवश्यकतानाश्च तस्य वातावरणे विभिर्णलक्षेषु दिशानिर्देशनं प्रक्रिया अभिप्रेरणम ।(ब्लेओर महोदयस्य मते)

                         अतः अभिप्रेरणा मानवजीवने अत्यन्त महत्वपूर्णं अस्ति । व्यक्तेः आवश्यकता अभिरुचयः सहजाता  प्रोत्साहकानि इत्यादयः अभिप्रेरणाां जनयन्ति । येन व्यक्तिः कार्योमुखः भवति ।  
         मडोनल्ड महोदय मते प्रेरणायाां त्रीणि तत्त्वानि विद्यमानानि भवन्ति । प्रेरणायााः प्रारम्भस्तु  जनस्य ऊर्जापरिवर्तनेन सम्पृक्तं भवति । अभिप्रेरणायााः द्वितीयं तत्वं  प्राणीनाां भावात्मकेन प्रबोधनैन सम्बन्धं वर्तते । प्रेरणायााः दशायाां प्राणी विशिष्टं भावात्मकं प्रदर्शयति, अत्र भावात्मक प्रबोधनादाशयो  जनस्य भावात्मिकायाः रामात्मिकायााः वा मनोदशायााः वर्तते ।        
    उदाहरण:  :-  यथा कश्चित् अभिप्रेरित छात्राः स्वकीये अध्ययन कक्षे निरन्तरं अध्ययनरतौ भवति ।
      अभिप्रेरणा तृतीयः तत्वे 	मैकडोनाल्डमहोदयेन  प्रतिपादितम् यत् जनः प्रत्याशित  लक्ष्यं प्रति कियायााः प्रदर्शनं  करोति सः एतादृश अनुक्रीयायां प्रदर्शयति । यातु तं स्वकीयं  लक्ष्यं प्रत्यग्रे सारयति । यथा- विभुक्षुतो भोजनालयं प्रति पिपासुश्च प्रपानं प्रति गन्तुं प्रोवृति भवति ।