सदस्यः:Sradhanjali padhiary/प्रयोगपृष्ठम्

शंकराचार्यमहोदयानां शिक्षादर्शनम्

जीवनवृतयः

भारतीयदर्शनशास्त्रे शंकराचार्यस्य स्थानं महत्वपूर्णमासीत्। बेदान्तदर्शने शंकराचार्य जनकत्वेन ज्ञायते। असेय महोदयस्य कालविषये सर्बेषु विद्वत्सु मतभेदः दृश्यते। आचार्येण स्थापितानां मठानां लिखितेषु क्रिस्तोः पूर्व 444 बर्षादारभ्य 451 पर्यन्त इति बिभिन्नाः अभिप्रायं सन्ति। किन्तु डा. रामशकल पाण्डेय महोदयः बिश्व के श्रेष्ठ शिक्षाशास्त्री इत्याख्ये ग्रन्थ बहुना पण्डितानां मतम् आकल्य 788 ई. आरभ्य 820 पर्यन्त श्री शंकराचार्यस्य कालः प्रतिपादितवान्। काले अस्मिन् केरलराज्यसथित मालबारतटस्य कालाडिनामकग्र आते अयं जन्म अलभत।

शिक्षादर्शनम्

आचार्य शंकरस्य दर्शनं भवति वेदान्त दर्शनम्। वेदान्त शास्त्रे केवलं आत्मस्वर ऊं प्रतिपाद्दते इति। हेतोःमुमुक्षः वेदान्त शास्त्रे पठन-श्रवण-मननादि प्रवृत्तो भवति। तस्मात्स एतत् शास्त्रं सर्वेषां शास्त्राणां शिरोमणिभूतं भवति।

श्लोकार्धेन प्रबक्षामि यदुक्तं ग्रन्थकोठिभिः। ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मव नापरः।।

ब्रह्म भवति जगतस्य सृष्टि-स्थिति-लयानां कारणम्। ब्रह्म नर्बिकल्पं निरूपाधिःनिर्बिकारः चेति उररी क्रीयते शंकरमहोदयैै। ब्रह्मणो अविद्योपाध्यवच्छिन्नं, कारण शरीरं समष्ठिरूपेण ईश्वरः व्यष्ठिरूपेण च प्राज्ञःञै जीवोो वा मन्यते।

शिक्षायाः उद्देश्यम्-

शिक्षा प्रत्येकस्य माधवस्य कृते अत्यावश्यकं वर्त्तते इति सर्वबीदितम्। शिक्षा विना मानवः पशु रूपेण व्यवहारं करोति। ये मानवाः शिक्षकाः भवन्ति तेषु मानवीयगुणानां विकासः भवति। वेदान्तदर्शनानुसारं शिक्षायाः मुख्योद्देश्यं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारः। एवं च इशावास्योपनिषदवाक्ये विद्या्या अमृतमस्त्रुते इत विविद्याशब्देन परंब्रह्मविद्या एव विविक्षिता। सा विद्याा या विमुक्तये इति तैतरीयोपनिषदि दृश्यतेे। विद्या नाम मोक्षप्राप्त्यर्थं साधनम् उपकारिणि वा इत उउच्यते। शिक्षाषा कत्रे वेदान्त दर्शनं मानवानां दृढि अविद्या दूरिकृत्य ज्ञानस्य मार्गों प्रति नयति एवं ब्रह्मविषयकं ज्ञानं ददाति। नैतिक मूल्यानां विकासः जायते।

पाठ्यक्रमः-

अस्मिन् वेदान्त दर्शने आध्यात्मिकबिषयाः, धार्मिकबिषयाः तथा जीवनोपयोगिबिषयाः, वेद, उपनिषद, भगवद्गीता, यज्ञ्ञ हवनादिविषयाः अस्मिन् पाठ्यचर्यां वर्त्तते।

शिक्षण विधयः-

अस्मिन् दर्शने विधिना महत्वपूर्ण स्थानं वर्तते।अपवादविधिः, प्रत्यक्षविधिः, मौक्षिकविधिः, व्यख्यानविधिः, प्रशनोत्तरविधिः, सूत्रविधिः, तर्कविधिः ।

शिक्षकः-

वेदान्त दर्शने आचार्यस्य स्थानंं महत्वपूर्ण वर्तते। यतो आचारं ग्रहयति छात्रोपयोगि बिषयान् संगृह्नााति, छात्रवृद्धिं च विकाशयति सः आचार्यः भवति। अत्र आचार्यः ब्रह्मज्ञानी भवति।

गुरु-शिष्य सम्बन्धः-

वेदान्तदर्शने आचार्यः शिष्ययोः मध्ये सम्पर्कः पितापुत्रवत् आसीत् ।उपनयेनसंस्कारेण शिष्यस्य गुरोःो समीपनीवासाद अन्तेवासीत्वं सञ्चायते। गुरोरार्शिवादेन छात्रस्य यशः, तेजस्वीभिच्छात्रैश्च् गुरोर्यर्शः प्रयते ।गुरो शिष्ययोः द्वयोरेव सामञ्जस्येन सद्भावेन च द्वयोरपि तेजोवृद्धिः सञ्जायते।