सदस्यः:Swagatikasahoo 1993/प्रयोगपृष्ठम्
गरुडपुराण विषयसंकलनम्-
किं तावत् पुराणमिति जिज्ञासायां पुराणशब्दर्थो बहुधा निरुप्यते । यथा पुरुषप्रकृत्यादि पूर्व चिन्तन परं पुराणमिति । भारतीयायाः संस्कृते सभ्यतायाश्च यथायथम् अवगमाय पुराणानाम् नितराम् महत्वमस्ति । पुराणानि भारतीय संस्कृतेः पुरातनं स्वरुपं प्रकाशयन्ति । विविध शास्त्राणाम् च सारज्ञानाय पुराणानाम् महत्वं न केनापि निराकर्तुं शक्यते । सर्गः, प्रतिसर्गः, वंशः, मन्वन्तरम्, वंशानुचरितम् एतानि पञ्चतत्वानि मुख्यतया पुराणेषु समावेशः स्वीक्रियते ।
सर्वजनहिताय सर्वजनविधाय च प्रादगुणोपेतायाः पध्दत्याः समाश्रयेण अष्टादसपुराणानाम् महत्वं प्रतिपदम् आलक्ष्यते । अष्टादसपुराणानि-
मद्वयं भद्वयं चैव व्रत्रयं वचतुष्टयम् ।
अनापलिङ्गकुष्कानि पुराणानि प्रचक्षते ॥
एतेषाम् पुराणानाम् तादृशं महत्वं यथा “भिन्नरुचिर्हि लोकः” स्वरुचिम् अनसृत्ये प्रवृत्तोऽपि स्वेष्टम् प्रतिगृह्णाति ।
पुराणानाम् भौगलिक सामागिक महत्वम् अवर्णनिय । अष्टादस पुराणेषु गरुडपुराणस्य वैशिष्ट्यम् महत्वम् वर्तते । अस्मिन् पुराणे अधिष्ठातृदेव भगवतेः विष्णुः भवितम् विस्तार रुपेण वर्तते ।
ग्रन्थपरिचय-
अस्य पुराणस्य श्रष्ठा महकवि कृष्णद्वैपायनः वेदव्यासः वर्तन्ते । पुरुणामिदम् संस्कृतभाषया लिपिवध्दः वर्तते । अस्मिन्पुराणे विष्णु भक्ति विषयम् आधारिकृत्य महर्षि व्यासः उल्लेखितः वर्तते । गरुडपुराणं वैष्णवसम्प्रदायेन सह सम्बन्धितः वर्तते । अस्य पुराणस्य अधिष्टातृदेव भगवान् विष्णुः सन्ति । पुराणेऽस्मिन् भवितज्ञानवैराग्यसदाचारनिष्कर्म कर्मस्य महिमायाः सह यज्ञदानतपतिर्थादिनाम् शुभकर्मेषु सर्व साधारणान् प्रवृत्तकरणार्थम् लौकीक पारलौकिकश्च फलानाम् वर्णनाकृतम् वर्तते । अस्यपुराणस्य आत्मज्ञान विवेचनम् एव मुख्य विषयः । पुराणेऽस्मिन् अधिष्ठातृदेव भगवान विष्णु सन्ति एतदर्थम् अस्य पुराणस्य द्वितीयोनामः वैष्णवपुराणः इति कथ्यते ।गरुडपुराणे एकोनविंशति सहस्त्रं श्लोकानि आसन् इति मन्यन्ते । परन्तु वर्तमान काले प्रायः सप्तसहस्त्र श्लोकानि दृश्येन्ते ।
विषयवस्तु-
महर्षि व्यासः विरचित अरुडपुराणे भागद्वयम् वर्तते । प्रथमे भागे विष्णुभक्ति उपासनाश्च उल्लेखितः वर्तते । तथैव द्वितीये भागे प्रेतकल्प विषयः विस्तिर्णतया निरुपित वर्तते । पुराणेऽस्मिन् मरणान्तरम् मनुष्यस्य का गति भवति ? सः कस्याम् योन्याम् जनिं लेभे ? श्राध्दपितृकर्मश्च कथं करणीयम् ? एतादृश कार्याणाम् वर्णना वर्तते । गरुडपुराणे मुख्यतया विष्णुर्भक्ति विषयम् विस्तिर्णतया वर्णिता वर्तते । विष्णुः चर्तुविंशति अवताराणाम् वर्णनम् गरुडपुराणे लभते । मन्वात् स्रुष्टेः उत्पत्ति पर्यन्तं, तथैव ध्रुवचरित्रतया द्वादस आदित्यानाम् कथाम् अस्मिन् पुराणे प्राप्यते । तदुपरान्त सूर्यचन्द्रादिग्रहाणाम् मन्त्रः, शिव पार्वत्योः मन्त्रं, तथा नव शक्तिनाम् विषये उल्लेखितः वर्तते । एतदव्यतिरिक्तम् गरुडपुराणे श्राध्दतर्पण, मुक्तेः उपायान् तथा जीवस्य गतेः महत्वम् स्थापयति ।