सदस्यः:Tanisha Singh Christ/प्रयोगपृष्ठम्

आमुख

मनोविज्ञानं मनसः व्यवहारस्य च अध्ययनम् अस्ति। मनोवैज्ञानिकाः जनाः कथं चिन्तयन्ति, अनुभूयन्ते, कार्यं च कुर्वन्ति इति ज्ञातुम् इच्छन्ति। ते संशोधनं कृत्वा समस्यानां साहाय्येन च एतत् कुर्वन्ति। यदा मनोवैज्ञानिकाः कार्यं कुर्वन्ति तदा तेषां नियमानाम् अनुसरणं करणीयम्। एते नियमाः नीतिशास्त्रम् इति उच्यन्ते । नीतिशास्त्रं नैतिकमार्गदर्शिकाः सन्ति। ते जनान् वदन्ति किं सम्यक् किं च दोषः। मनोविज्ञानस्य नीतिशास्त्रम् अतीव महत्त्वपूर्णम् अस्ति यतोहि अयं विज्ञानं मानवैः सह व्यवहारं करोति। ये जनाः अध्ययने सम्मिलिताः भवन्ति वा मनोवैज्ञानिकात् साहाय्यं याचन्ते वा प्रायः संवेदनशीलाः भवन्ति । तेषां रक्षणस्य आवश्यकता वर्तते।

The enlightened mind

मनोविज्ञानस्य नीतिशास्त्रस्य मुख्यं लक्ष्यं भवति यत् सम्बद्धानां सर्वेषां जनानां रक्षणम् अस्ति । अस्मिन् अध्ययनं क्रियमाणः व्यक्तिः (भागीदारः) तथा च चिकित्सां याचमानस्य व्यक्तिस्य (ग्राहकस्य) अन्तर्भवति । यदि नीतिशास्त्रस्य अनुसरणं न क्रियते तर्हि मनोविज्ञानस्य विश्वासः कर्तुं न शक्यते। नीतिशास्त्रं सुनिश्चितं करोति यत् प्रत्येकं अध्ययनं न्याय्यं सुरक्षितं च भवति। ते सुनिश्चितं कुर्वन्ति यत् शारीरिकरूपेण वा मानसिकरूपेण वा कोऽपि आहतः नास्ति। वयं नीतिशास्त्रस्य त्रीणि बृहत् नियमाः पश्यामः- सूचितसहमतिः, गोपनीयता, डिब्रीफिंग्-सहितं वञ्चनं च।

1. सूचित सहमति

प्रथमः बृहत् नियमः सूचितसहमतिः अस्ति। अस्य अर्थः अस्ति यत् कश्चन व्यक्तिः अध्ययनस्य वा चिकित्सायाः वा भागः भवितुम् अर्हति इति । ते बलात् कर्तुं न शक्यन्ते। एषः आदरस्य नियमः अस्ति। अस्माभिः कस्यचित् व्यक्तिस्य चयनस्य अधिकारस्य सम्मानः कर्तव्यः । अध्ययनस्य आरम्भात् पूर्वं मनोवैज्ञानिकः प्रतिभागिनः सर्वाणि महत्त्वपूर्णानि सूचनानि अवश्यं दातव्यम्। एषा सूचना स्पष्टा सुलभा च भवितुमर्हति। मनोवैज्ञानिकेन बहुविधं व्याख्यातव्यम्-

• अध्ययनस्य किं विषये अस्ति।
• प्रतिभागिनः किं कर्तव्यं भविष्यति।
• अध्ययनं कियत्कालं यावत् गृह्णीयात्।
• किं सम्भाव्यं जोखिमं वा लाभं वा किं भवति।

प्रतिभागिनः एतत् सर्वं श्रुण्वन्ति ततः परं ते एकं रूपं हस्ताक्षरं कुर्वन्तु। एतत् रूपं दर्शयति यत् ते विवरणं अवगच्छन्ति। एतत् दर्शयति यत् ते भागं ग्रहीतुं सहमताः सन्ति। ते कदापि स्थगितुं शक्नुवन्ति इति अपि वदति। यदि कश्चन व्यक्तिः असहजतां अनुभवति तर्हि ते अध्ययनं तत्क्षणमेव त्यक्तुम् अर्हन्ति । तेषां कारणं दातुं आवश्यकता नास्ति। एषः निवारणस्य एषः अधिकारः अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति।

It is important to be mindful and calm.

सहमतिः कृते विशेषप्रकरणाः सन्ति। कदाचित्, कश्चन व्यक्तिः स्वयमेव सहमतिम् दातुं न शक्नोति। यथा, लघुबालाः वा कतिपयैः मानसिकरोगयुक्ताः जनाः अध्ययनं पूर्णतया न अवगच्छन्ति स्यात् । एतेषु सन्दर्भेषु अन्यः उत्तरदायी व्यक्तिः सहमतिम् अदातु। बालकस्य कृते मातापिता वा कानूनी अभिभावकः वा सहमतिपत्रे हस्ताक्षरं कर्तुं अर्हति। एतत् अतिरिक्तं सोपानं तेषां रक्षणाय सहायकं भवति ये अत्यन्तं दुर्बलाः सन्ति। मनोवैज्ञानिकाः स्वस्य पूर्णज्ञानं विना जनानां उपयोगं कर्तुं निवारयन्ति। वैज्ञानिकस्य सहभागिनः च मध्ये विश्वासं निर्माति।

2. गोपनीयता एवं एकान्तता

मनोविज्ञानस्य नियमेषु द्वितीयः महान् नियमः गोपनीयता अस्ति। गोपनीयता इत्युक्ते रहस्यानां रक्षणम्। यदा कोऽपि जनः मनोवैज्ञानिकं किञ्चित् निजीविषयम् कथयति, तदा मनोवैज्ञानिकेन सा सूचना गुप्ततया रक्षणीया। एषः नियमः एकान्ततायाः (निजतायाः) विषये अस्ति। सर्वेषां जनानाम् एकान्ततायाः अधिकारः अस्ति। मनोविज्ञानस्य अध्ययनेषु अथवा चिकित्सासत्रेषु (थेरेपी) जनाः प्रायः अतीव व्यक्तिगतविवरणानि वदन्ति। ते स्वस्य गहनभयान्, दुष्टघटनाः, अथवा निजीविचारान् कथयितुं शक्नुवन्ति। तेभ्यः एतानि वस्तूनि सुरक्षिततया कथयितुम् अवसरः प्राप्तव्यः। यदि ते चिन्तयन्ति यत् तेषां रहस्यानि अन्येभ्यः कथ्येरन्, तर्हि ते सत्यवादिनः न भविष्यन्ति। अनेन कारणेन अनुसन्धानं वा चिकित्सा वा निरर्थकं भविष्यति। मनोवैज्ञानिकैः सर्वे व्यक्तिगत-आँकडाः (Data) रक्षणीयाः। ते एतत् अनेकप्रकारैः कुर्वन्ति। उदाहरणार्थम्, यदा ते प्रतिवेदनं लिखन्ति, तदा ते प्रतिभागिनः वास्तविकं नाम न उपयुञ्जते। ते तस्मै जनाय एकां संख्यां दातुं शक्नुवन्ति, यथा 'प्रतिभागी १०१'। ते सर्वाणि प्रपत्राणि टिप्पणानि च कपाटे बद्धानि अथवा सुरक्षिते, एन्क्रिप्टेड सङ्गणक-सञ्चिकायां स्थापयन्ति। केवलं अनुसन्धानदलम् एव एताम् सूचनां द्रष्टुं शक्नोति। एतस्याः सूचनायाः रक्षणेन सुदृढः सम्बन्धः निर्मितः भवति। एतत् ग्राहकं वा प्रतिभागिनं वा कथयति, "अहं भवतः/भवत्याः सम्मानं करोमि, अहं भवतः/भवत्याः सूचनां रक्षिष्यामि।" तथापि, गोपनीयतायाः नियमे काश्चन सीमाः सन्ति। एतादृशाः कालाः सन्ति यदा मनोवैज्ञानिकेन गोपनीयता भङ्गा करणीया भवति। एतत् प्रायः गम्भीरां हानिं निवारयितुं क्रियते। यदि मनोवैज्ञानिकः ज्ञातवान् यत् ग्राहकः स्वस्मै वा अन्यस्मै वा हानिं कर्तुं योजनां करोति, तर्हि तेन उचिताधिकारिणः वक्तव्याः। एतत् आरक्षकान् (Police) वा कुटुम्बसदस्यं वा वक्तुं शक्नोति। अत्र नैतिकनियमः परिवर्तते। जीवनस्य रक्षणस्य आवश्यकता रहस्यस्य रक्षणस्य आवश्यकतायाः अधिकं महत्त्वपूर्णम् अस्ति। एषा सीमा दुर्लभा अस्ति, परन्तु जीवनरक्षणाय आवश्यकी अस्ति।

3. छलम् तथा सत्य-कथनम्

तृतीयः महान् नियमः छलम् (Deception) तथा सत्य-कथनम् (Debriefing) इत्यनेन सह सम्बद्धः अस्ति। छलम् इत्युक्ते सत्यस्य गोपनम् अथवा अन्यं भ्रान्तेः दानम्। प्रायः विज्ञानेषु जनान् वञ्चयितुं न शक्यते। परन्तु मनोविज्ञानस्य कतिपयेषु क्षेत्रेषु अल्पं छलम् कदाचित् आवश्यकम् भवति। मनोवैज्ञानिकाः कस्मात् छलम् उपयुञ्जते? कदाचित्, यदि प्रतिभागी अध्ययनस्य वास्तविकं प्रयोजनं जानाति, तर्हि तस्य व्यवहारः परिवर्तते। सः स्वभाविकतया कार्यं न करिष्यति। एषा अनुसन्धानस्य कृते समस्या अस्ति। उदाहरणार्थम्, यदि अध्ययनं जनाः तनावं प्रति कथं प्रतिक्रियां कुर्वन्ति इति विषये अस्ति, तर्हि तेभ्यः "वयं अधुना तनाव-परीक्षणस्य भागम् आरभामहे" इति कथनेन तेषां प्रतिक्रिया परिवर्तयिष्यति। ते स्वयम् अधिकं बलिनः वा चतुराः वा दर्शयितुं प्रयत्नं कर्तुं शक्नुवन्ति। तदा सत्या, स्वाभाविकी च प्रतिक्रिया नश्यति। छलम् अध्ययनं वास्तविकं स्थापयितुं साहाय्यं करोति। अतः, कदा छलम् अनुमतम्? एतत् तदैव अनुमतम् यदा द्वे वस्तुनी सत्ये भवतः। प्रथमम्, अध्ययनं कर्तुम् अन्यः कश्चिदपि मार्गः नास्ति। सूचनायाः गोपनम् अनुसन्धान-लक्ष्यं प्राप्तुं एकमात्रः मार्गः भवेत्। द्वितीयम्, असत्यम् महतीं समस्यां जनयितुं न शक्नोति। एतत् जने गम्भीरं दुःखं, भयं, वा शारीरिकं हानिम् न जनयेत्। कष्टं अतीव अल्पं भवेत्। यदि सम्भावितं नुकसानं महत् अस्ति, तर्हि छलम् निषिद्धम् भवति। यतः छलम् उपयुक्तम् अस्ति, अतः मनोवैज्ञानिकेन द्वितीयः नियमः अनुसरणीयः: सत्य-कथनम् (Debriefing)। सत्य-कथनम् इत्युक्ते अध्ययनस्य समाप्तेः पश्चात् सम्पूर्णं सत्यं कथयितुम्। आँकडाः सङ्गृहीताः सद्यः एव, मनोवैज्ञानिकेन प्रतिभागिना सह उपवेष्टव्यम्। तेन अध्ययनस्य वास्तविकं कारणम् स्पष्टीकरणम् आवश्यकम्। तेन छलस्य उपयोगः कस्मात् कृतः इति स्पष्टीकरणम् आवश्यकम्। सत्य-कथनं मनोवैज्ञानिकस्य कृते वस्तूनि समीकर्तुं (Fix things) अवसरः अस्ति। अस्य त्रीणि मुख्यानि कार्याणि सन्ति:

• संशोधनम् (Correction): मनोवैज्ञानिकः छलात् कारणेन प्रतिभागिनि स्थितान् सर्वान् मिथ्या-विश्वासान् संशोधयति। ते जनस्य सर्वाः त्रुटिपूर्ण-कल्पनाः दूरीकुर्वन्ति।
• हानि-परीक्षणम् (Harm Check): मनोवैज्ञानिकः जागरूकता-विकारं, भ्रमं, वा लज्जां प्रतिभागी अनुभवति वा न इति परीक्षते। मनोवैज्ञानिकः तं जनं पृच्छति, 'भवान्/भवती इदानीं कथं अनुभवति?' यदि सः/सा व्यग्रः/व्यग्रा अस्ति, तर्हि मनोवैज्ञानिकेन तं/ताम् शान्तं कर्तुं तथा पुनः सुरक्षितं अनुभवितुं साहाय्यं करणीयम्।
• आँकडा-अधिकारः (Data Right): प्रतिभागिनः स्वेच्छानुसारं अध्ययनात् स्वस्य आँकडां निष्कासयितुं शक्यते इति स्मर्यते। एतत् 'निवर्तन-बटनम्' (Undo button) इव अस्ति।

सत्य-कथनं स्थितिं शुद्धीकरोति। एतत् अध्ययनं समाप्तं यदा भवति, तदा प्रतिभागीं सम्पूर्णं सत्यं दत्त्वा तस्य सम्मानं करोति। एतत् सुनिश्चितं करोति यत् आवश्यकम् अल्पं छलम् दीर्घकालिकं नुकसानं न जनयेत्।

मनोविज्ञानस्य नीति-नियमानां सारांशः

मनोविज्ञानस्य अनुसन्धानस्य नियमाः, यान् नीतिः (Ethics) इति कथ्यते, ते सरलम्, सुदृढं च आधारम् सन्ति, यत् मनोविज्ञानं सुरक्षितं तथा विश्वसनीयं च धारयति। ते त्रिषु मुख्य-विचारेषु अवलम्बन्ते:

प्रथमम्, सूचित-सहमतिः (Informed Consent), यस्यार्थः जनाः स्पष्टतया अवगच्छन्ति यत् ते किमर्थं संम्मतिं ददति, तथा च भागं ग्रहीतुम् स्वयं चिनोति, येन तेषां निर्णयस्य अधिकारः सम्मानितः भवति; द्वितीयम्, गोपनीयता

The mind is like a beautiful canvas

(Confidentiality), या अपेक्षां करोति यत् अध्ययने संगृहीताः सर्वाः व्यक्तिगत-सूचनाः निजी-शब्दाः च गोपनीयतया स्थापनीयाः, विश्वास-निर्माणार्थं नाम्नां स्थाने संकेतानाम् उपयोगः करणीयः; तृतीयम् च, छलम् (Deception) तथा सत्य-कथनम् (Debriefing) इति सावधानं युग्मम्, यत्र स्वाभाविक-व्यवहारं प्राप्तुं प्रयुक्तं किञ्चित् कपटम् अपि अध्ययनस्य अनन्तरं पूर्ण-सत्येन (सत्य-कथनेन) सद्यः एव अनुसरणीयम्, येन व्यक्तिः सर्वं अवगच्छति तथा च पूर्णतया स्वस्थः सन् अध्ययनं त्यजति।

एते त्रयः सोपानाः सर्वेषु जनेषु मूलभूतं सम्मानं दर्शयन्ति, यत् सिद्धं करोति यत् मनोविज्ञानम् जनानाम् गरिमाम् अधिकारान् च रक्षति, यत् एव विज्ञानस्य भविष्यं सुदृढं करोति।