सदस्यः:Yashraj dubey

. 🌼 नमो नमः🌼

🙏 सुस्वागतम् 🙏

💐आधुनिकानि शिक्षांद्देश्यानि

(Modern Aims of education)

Education)

• ब्रिटिशशासनकाले शिक्षाक्षेत्रे यद्यपि क्रान्तिः आसीत् तथापि शिक्षायाः उद्देश्यानि समाजाधारितानि राष्ट्रियसंस्कृत्याधारितानि च नासन्। अतः स्वतन्त्रभारते 'समाजवादिसमाजस्य स्थापना करणीया' इति उद्देश्यं निर्धारितम्। फलतः शिक्षायाः उद्देश्य व्यक्ति-समाज-राष्ट्रवृतिं च अभिलक्ष्य निर्मितं भवेत्। एवथ आधुनिक लोकतन्त्रात्मकभारतस्य आकाङ्क्षावश्यकताश्चादृत्य शिक्षायाः उद्देश्यानि निरूपितानि । तानि च

वैयक्तिकोद्देश्यम्। (Individual Aim)

सामाजिकोटेश्यम् (Social Aim)

राष्ट्रियोद्देश्यम् (National Aim)

💐 शिक्षायाः वैयक्तिकोटेश्यानि

(Individual Aims of education

Education)

आधुनिक शिक्षामनोवैज्ञानिका कोटेश्यस्य कृते अधिकं बलं दत्तवन्तः । पुरा यूनान् सोफिस्टा (Sophsts) अस्योरेश्यस्य समर्थका आसन्। आधुना रूसी, फ्रॉबेल, पेस्टालॉजी, पसीनन इत्यादयः अस्योद्देश्यस्य समर्थकाः भवन्ति। टी.पी. नन् बदति —"शिक्षया तादृशी स्थिति उत्पादनीया यया वैयक्तिकताथा: सम्पूर्ण विकास भवेत् तथा व्यक्तिः मानव-जीवननाय आत्मार्पणेन स्वीय योगदानं कुर्यात्" ("Education must secure conditions conducive to the complete development of individuality and enable the individual to make his original contribution to the variegated whole to human life" T.P. Nunn) सः पुनः वदति “जगति परिदृश्यमानोपलब्धेः कारणभूतं भवति वैयक्तिकं चिन्तनम् । अतः शिक्षापद्धतिः एतदनुरूपा स्यात्" इति। वैयक्तिकोद्देश्यस्य समर्थकाः कानिचन कारणानि प्रदश्य वैयक्तिकोद्देश्यस्य पक्षं प्रबलवन्ति। तानि कारणानि यथा

(a) व्यक्ते स्वतन्त्रताय प्रजातन्त्र प्रयतते। अत एवं शिक्षोद्देश्य व्यक्त विकासार्थं भवेत्।

(b) जगति परिदृश्यमानोपलब्ध करणं भवति मनुष्यस्य स्वतन्त्रचिन्तनम् स्वीयप्रयत्नश्च । अत एवं शिक्षोद्देश्य मनुष्यस्य हितं विकास व कारयेत् ।

जीवविज्ञानिनां मतानुसार स्वीयविकासाथ सर्वेऽपि जीवाः प्राणिनः स्वतन्त्राः प्रयत्नशीलाश्च अत एव व्यक्तिः स्वीयविकासार्थम् अवसरं कल्पयेत् ।

(d) मनोवैज्ञानिका बदन्ति यत् बलात् समाजस्यादर्शान् मानवे यदि आरोपयामः, तर्हि स मानसिकरूपेण करणः भविष्यति। अतः व्यक्तेः मूल प्रवृत्ति विज्ञाय तादृशावसर कल्पनीय येन सः स्वतन्त्रतया स्वतः विकसितः भवेत्। एवंथ वैयक्तिकोद्देश्यस्य स्वरूपं यं भवति। तद्यथा :-

(a) आत्माभिव्यक्तिः । (Self-Expression)

(b) आत्मानुभूतिः च (Self-Realization)

💐शिक्षायाः सामाजिकोटेश्यानि

(Social Aims of Education)

सामाजिकोटेश्यानुसार समाजस्य राज्यस्व का स्थानं व्यक्तेरपेक्षया श्रेष्ठ भवति। प्रसङ्गेऽस्मिन् स्वामिदयानन्देन संरचितस्य आर्यसमाजस्य दशमः नियमः स्मर्तव्यः। तद्यथा सर्वहितकरसामाजिकनियमपरिपालने सवै प्रतिबद्ध (परतन्त्रैः) भाव्यम् प्रतिहितकर नियमपालने व सर्व स्वतन्त्रा भवेयुरीति समाजस्य हितमेव व्यक्तेः हितं भवति। समाजे स्थित्वा एव सः स्वीयावश्यकता पूरयति स्वीपविकास च करोति। अत एवं व्यक्ति वैयक्तिक चिन्तनं विहाय समाजस्य हितार्थ चिन्तयेत्। समाजकल्याणाय च प्रयतेत सत्याम् आवश्यकतायां समाजनिमित्तं प्राणविसर्जनमपि कर्तुं सन्नद्धः भवेत् । हुमायुं कबीरस्याशयः एवं वर्तते 'यदि व्यक्ति समाजस्य रचनात्मकसदस्यता प्राप्तुं वाञ्छति चर्हि सः न केवलं स्थस्य विकासं कुर्यात् अपितु समाजस्थापि विकासं कुर्यात्' इति । (If one is to be creative member of the society, one must not only susain one's own growth, but contribute to the growth of society Humayn Kabir)

अरिकादेशीयौ प्रो. वैगले तथा डाक्टर डयूवीमहोदयो अस्योदेश्यस्य व्याख् प्राप्तिः' इति सामाजिकोद्देश्यसमर्थका कानिचन कारणानि प्रदर्य सामाजिकोटेश्यस्य पक्षं प्रबलयन्ति तानि कारणानि यथा-

1. मनुष्यस्य जन्म विकास पालनपोषण समाजे भवति । अत एव तस्य रक्षार्थ मनुष्यः स्वप्राणान् तुच्छान् गणयेत्।

2. मनुष्यजीवने समाजः अनिवार्यः भवति। समाजः तस्य सर्वविधावश्यकता पूरयति समाजेन बिना मनुष्यस्य जीवनं भारभूतं भवति। अत एव तस्य (समाजस्य) रक्षार्थ मनुष्यः यत्नं कुर्यात् ।

3. मनुष्य समाजे अन्यैः सह सम्पर्क स्थापयित्वा स्वीयभावविचाराणामादान

प्रदानं च करोति। परिणामतः तस्य बहुमुखी विकासः भवति। अत एवं समाजस्य करणीया

। सामाजिकोद्देश्यस्य रूपत्रयम् भवति ।

💐शिक्षायाः राष्ट्रियोद्देश्यानि

(National Aims of Education)

शिक्षाया राष्ट्रिय विकासः राष्ट्रक्यताभावनायाश्च विकासः क्रियते । राष्ट्रिय भावनैव भावना या मानवं स्वदेशोन्नत्यर्थं प्रेरयति, स्वदेशाभिमानं स्वदेशगौरवं च मानवस्य गेभ्योऽप्यधिकं गौरवं भावयति। अत एव शिक्षया राष्ट्र प्रेम राष्ट्र भक्तिश्च सम्पाद्यते। नकालादेव राष्ट्रभक्तिर्मानवजीवने ओतप्रोतभावेन संयुक्ताऽस्ति । तद्यथा

अहं राष्ट्री सडंगमनी वसूनाम् ।

वयं तुभ्यं बलिहतः स्वाम।।

पुनरपि अधर्ववेदात ज्ञायते यत् राष्ट्रियविकासार्थं राज्यवृद्ध्यर्थं च जनः कामयते ।

अभिवद्धता पयसाभी राष्ट्रेण वर्धताम् ।'

अर्थात् मनुष्य दुग्धादिसेतनया बर्द्धते तथा राष्ट्र चाभिवर्धत इत्याशयः । एव अथर्ववद पृथ्वीसूक्त बहवो मन्त्रा प्राप्यन्ते ये राष्ट्रभक्ति-भावोपेताः सन्ति। एतेन जायते बत् शिक्षाया उद्देश्य गत स्यात् इति। शिक्षायाः राष्ट्रियोदश्यानि मनसि विधाय हावाई महोदयोऽपि देशहित सम्पादन सर्वोत्कृष्टं कर्तव्यम्' इति निर्दिशति (Our) country welfare is our first concern and who promotes that best, best proves his duty-Harvard)

आग्लभाषाया कवि बैरन् आह— 'यो न राष्ट्रे स्निह्यति स अन्यस्मिन् कस्मित्रपि स्नेह कर्तुं न जानीत' इति (He who loves not his country can love nothing-Byron)

यदा पर्वतेश्वर पाटलिपुत्रम् आक्रमत तदा जनसमाजान् आदिदेश महान् नीतिशास्त्रज्ञः कौटिल्य राष्ट्र, राष्ट्रार्थ, राष्ट्राय च जीवनम्' इति

एवञ्च राष्ट्रियांद्देश्यस्य प्रथम विकीर्षित यद् जगति पूंजीवादस्य (Capitalism) सर्वतोरूपेण समूलोन्मूलनं स्यात द्वितीय च उत्पादन विकासादिकार्येषु समाजे प्रतिस्पर्धा पद्धति विहाय सहकारितापद्धतिराश्रीयंत तृतीय च सर्वप्युयोगा राष्ट्रीकृताः स्युः । उद्योगेषु समाजस्य राष्ट्रस्य वा पूर्णाऽधिकाराः स्युः । चतुर्थं च सर्वाऽप्युत्पादनवितरण व्यवस्था राज्यसत्ता स्यात् । पञ्चमं च सर्वेषामपि नागरिकाणां कृते समाजसेवा व्यवस्था स्थात् इति । एवञ्च साररूपेण पश्यामश्चत् शिक्षाया राष्ट्रियोद्देश्ये एते विषया अवधया। ते

1.लोकतन्त्रीय भावनाया विकास ।

2.धर्म निरपेक्षतायाः अवबोधनम् ।

3.राष्ट्रियसम्पत्ते सरक्षणम् ।

4 .सामाजिक राष्ट्रियैवयतायाः प्राप्तिः ।

5.उत्पादनशीलताया अभिवृद्धिः ।

💐शिक्षायाः अन्तराष्ट्रियोदश्यानि

(International Aims of Education)

वैश्विक समाजस्य निर्माणार्थं सहायक मूल्यानामू उद्देश्यानाम् च प्रति जागरणम् ।

समस्त राष्ट्रनाम् मध्ये बन्धुत्वस्य विकास: करणीयम्।

करणीयः |

उक्तम् च :-

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानाम् वसुधैव कुटुम्बकम् ॥

उक्त : अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतस ाम् । उदारचरितानाम् वसुधैव कुटुम्बकम् ॥

1.वैश्वीकरणेऽपि सहायता प्राप्यते ।

2. परस्परं सम्बन्धम् प्रगाढं भवति ।

3.परस्परं संस्कृतिनाम् प्रति जागरणं |

4. अन्तर्राष्ट्रिय उच्च मूल्यानाम् विकास :

उत्पादनशीलताया अभिवृद्धिः ।

3. राष्ट्रियसम्पत्ते सरक्षणम् ।

सामाजिक राष्ट्रियैवयतायाः प्राप्तिः ।