सदस्यसम्भाषणम्:लिपि दाश
विषयः योज्यताम्लेखनकौशलस्य आधारभूतानि तत्त्वानि
▶ 'लेखनम्' इत्यनेन अभिप्रायः
लेखनं लिपिसम्बद्धम् अभिव्यक्तिकौशलम
लिपिः
> भाषाशिक्षणे लेखनस्य महत्त्वम्
> लेखनकौशलस्व महत्त्वपूर्णानि तत्त्वानि
> लेखनकौशलस्य विकासाय करणीयं कार्यम्
> लेखन किमर्थं करणीयम् ?
> लेखन भाषाशिक्षणे कथम् उपकरोति ? इत्यस्मिन् विषये परिचर्चा
> लेखनकौशलस्य आधारभूतानि तत्त्वानि -
लेखनं लिपिसम्बद्धम् अभिव्यक्तिकौशलम्
वर्णमालाज्ञानम्
शब्दज्ञानम्
क्रियापदज्ञानम्
व्याकरणनियमज्ञानम्
अभ्यासः
लेखनं लिपिसम्बद्धम् अभिव्यक्तिकौशलम्
लेखनम्
वानि
यं कार्यम्
लिपिः
अभिव्यक्तिः
प्रतिदिनं नीडं कुर्वन्तु
न? इत्यस्मिन् विषये परिचर्चा
नानि- ९.
क्तकौशलम्
अभ्यासः
लेखन-अभिव्यक्त्योः मध्ये कः सम्बन्धः ?
कस्याश्चिदपि भाषायाः अध्ययनात् प्राक् तस्याः लिखितरूपं ज्ञातुं तस्याः भाषायाः लिपे। ज्ञानम् आवश्यकं भवति । लिपेः ज्ञानं विना लेखनकार्यस्य प्रारम्भ कर्तुं कोऽपि न शक्नोति । चतुर्ष भाषाकौषलेषु भाषणं तथा च लेखनम् अभिव्यक्तिकौशलत्वेन विद्येते। तत्र भाषणं मौखिकाभिव्यक्तिः, लेखने र लिखिताभिव्यक्तिः अस्ति । लेखनकौशलस्य सम्पादने लिपेः तथा च अभिव्यक्तेः साधनाय अभ्यासः महत्त्वपूर्णः भागः भवति । अभ्यासं विना लिपेः ज्ञानं नैव सिद्ध्यति । अभिव्यक्तीकरणमपि अभ्यासेनैव सिद्ध्यति । वत्तो हि अभ्यासहीनाः लिपिज्ञानिनः स्वाभिव्यक्ति कर्तुं नैव प्रभवन्ति ।
वर्णमालाज्ञानम्
पी. आर.
र्निग्रहं चलम् ।
येण च गृह्यते ।।
(श्रीमद्भगवद्गीता, ३५)
बः इति निरूपितम् ।"
शिनरूपं किमपि लेखितुं क्रमबद्धः
वर्णमाला
आई उ ऊ अए ए ओ औ लरी कृ....
लेखनम' इति लिपिसम्बद्ध भवति। लिये जानं विना लेखन कार्यन सिदध्यति । लेखनार्थ भाषायाः वर्णमाला अपि नितराय अपेक्षते। संस्कृतभाषायाः वर्णाः त विशिष्टाः वर्तन्ते । संस्कृतवर्णमालायाः स्वष्टाने विनो संस्कृतभाषायाः लेखनकर्मणि प्रवर्तयित नैव शक्नोति । संस्कृतवर्णानां सङख्याविषये पाणिनिः वदति
त्रिषष्टिचतुःषष्टिर्वा वर्णाः शम्भुमते मताः । प्राकृते संस्कते चापि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भवा ।। (पाणिनीयशिक्षा, ३)
उनषष्टि (५९) व सह वेदे श्रयमाणाः चत्वारी यमवर्णाः यदि योज्यन्ते तर्हि त्रिषष्टि (६३) भवन्ति । एते कारोऽपि योज्यते तहि चतुःषष्टिः (६४) वर्णाः भवन्ति। वर्णमालायां ते पञ्च वर्णाः न प्रदर्शिताः अतः ५९ इति।
स्वराः - द्वाविंशतिः (२२)
अयोगवाहाः - चत्वारः (४)
(अ, ए) अनुस्वारः।
(मः, इ.) विसर्गः ।
ऋ ल३ अ३ ऐ अ३ ओ औ औ३
X K B जीवमूलिय्यः
एकः
पफ सुब्धमण्यः ।
अनुनासिकाः
मेये
व्यञ्जनानि - त्रयस्त्रिंशत् (२५+८-३३)
वर्गीयव्यञ्जनानि - पञ्चविंशतिः (२५)
कवर्गः
छ छ
छ
श्रेणी:
तवर्गः
द
कोटी:
ब भ
स्पर्शव्यञ्जनानि
अल्पप्राणाः
महाप्राणाः अवर्गीयव्यञ्जनानि अष्ट (८)
अन्तःस्थाः
ऊष्माणः
वर्णमालायाः भेदानाम् आधारः कः ?
कि लेखनकौशलविकासाय वर्णमालाभेदाः ज्ञातव्याः ?
शब्दज्ञानम्
वा
अजन्ताः
शब्दाः
अकारान्ताः
हलन्ताः
प्रतिदिनं
प्लुताः
अ३
त्रकारान्ताः
उ३
ओ३
आकृति:
इकारान्ताः
ईकारान्ताः
उकारान्ताः
ऊकारान्ताः
ऋकारान्ताः
अ३
स्वरवर्णानाम् आधारेण
ककारान्ताः
टकारान्ताः
E3
तकारान्ताः
पकारान्ताः
ऋण
शकारान्ताः
व्यञ्जनवर्णानाम आधारेण
विभूति
ৰাৰ
२१
ओ३
कस्याञ्चिदपि भाषायाः स्पष्टज्ञानाय तस्याः भाषायाः शब्दज्ञानम् आवश्यकं भवति । शब्दज्ञानं विना भाषागृह प्रवेष्टुं नैव शक्यते। यदि संस्कृतभाषां वयं पश्यामः तर्हि अस्यां विद्यमानाः शब्दाः द्विघा विभक्ताः। यथा - सुबन्ताः तिङन्ताः च। सुबन्ताः यथा - रामः, हरिः, सीता इत्यादयः। तिङन्ताः यथा गच्छति, खादति, मोदते इत्यादयः । च, न, अपि, वै, तु. हि, खलु इत्यादीनि तु अव्ययानि सन्ति ।
सुबन्तानां शब्दानां बहवः भेदाः सन्ति, यथा अजन्ताः शब्दाः हलन्तीः शब्दाः च । भव् अन्ताः इति अजन्ताः, अर्थात् शब्दानाम् अन्ते यदि स्वरः भवति तर्हि सः शब्दः अजन्तः। यथा राम इति शब्दः, अस्य शब्दस्य विच्छेदः एवं प्राप्यते - र्+आ+म्+अ इत्यत्र अन्ते अकारः अस्ति, अतः एषः शब्दः अकारान्तः शब्दः अर्थात् अजन्तशब्दः । हलन्तशब्दाः यथा येषां शब्दानाम् अन्ते व्यञ्जनवर्णाः भवन्ति ते शब्दाः हलन्तशब्दाः । यथा - सुहृद् इति । यतस्य विच्छेदः एवं प्राप्यते - स्+उ+ह्-ऋः द् इति। अत्र अन्तिमे दकारः अस्ति, अतः एषः शब्दः दकारान्तः शब्दः अर्थात् हलन्तशब्दः । अर्थवान ध्वनिसमूहः शब्दः । 'शब्दः ध्वन्यात्मकः वर्णात्मकश्च' इति शब्दकल्पद्रुमः । 'सुप्तिङन्तं पदम सत्रेण सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं प्राप्नोति । सप नाम सम्मविभक्तिप्रत्ययाः, तिङ नाम आख्यातप्रत्यवाः। अव्ययानि सुबन्तानि एव, किन्तु तेषां स्प (विभक्तिः) प्रत्ययस्य लोपः भवति । अव्ययानां विकारः न भवति।
पदानि
प्रथ
द्विती
संतुष्ट
सुप् प्रत्ययाः
च
पौ
तिङन्तानि सुबन्तानि च लेखने कथं सहायकानि ? लेखनस्य आधारभूततत्त्वेषु किम् अत्यन्तम् आवश्यकं
तत्त्वं वर्तते ?
तिङन्तानि
गच्छति
खादति
राम
可 इति
इति
मोदते
सुबन्तानि
अल्पयानि
सीता
अपि
प्रथमाविभक्तेः पदानि
स
सुबन्तस्य अथवा नामपदस्य सप्त विभक्तयः, त्रीणि वचनानि च भवन्ति । अतः सुप्-प्रत्ययाः एकविंशतिः वर्तन्ते। विभक्तयः तु प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी सप्तमी च।
"स्वौजसमौट्छस्टाभ्यांभिस्ङेभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यास्ङसोसांड्योस्सुप्" अष्टाध्यायी ४/१/२
इति सूत्रे एकविंशतिः प्रत्ययाः निर्दिष्टशः । एते सुपः सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु वचनेषु च भिद्यन्ते। तथैव अन्त-लिङ्ग-बचा विभक्तीः अनुसृत्य विपरिणमन्ते च । यस्मात् शब्दात् (अथवा मूलरूपस्य) सुप्-प्रत्ययः विधीयते सः 'प्रातिपादिकम्' इति नाम्ना व्यवहियते । एवं प्रातिपदिकस्य सुप् प्रत्यययोगे सुबन्त-शब्दस्य निष्पत्तिः भवति ।
व्याख्यातं विद्यते । अतः (घातुनिष्पन्नोऽपि धातुभिन्नः प्रत्ययभिन्नः अर्थयुक्तः ध्वनिसमुदायः कुद्धत्ति-तद्धितवृति "अर्थवदधात्रप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१/२/४५), "कत्तद्धितसमासाश्च" (१/२/४६) इति सूत्राभ्यां प्रातिपदिक समासवत्तिनिष्पन्नः च शब्दः प्रातिपदिकसंज्ञको भवति । प्रातिपदिकस्य अन्तिमवर्णस्य आधारेण स्वरान्ताः अबव अजन्ताः, हलन्ताः च इति शब्दाः विभज्यन्ते । लिङ्ङ्गानुसारेण पुंलिङ्गाः, स्त्रीलिङगा, नपुंसकलिङ्गाः च शब्दा इति पुनर्विभागः । अध्ययनसौकर्यार्थ साधारणशब्दाः विशेषशब्दाः सर्वनामशब्दाः संख्यावाचकशब्दाः वर्णमालाजानम टज्ञानं विना कोशि दति-
झा, ३) २.
वन्ति । एतैः सह यदि ताः । अतः ५९ वर्षों
इत्यनेन
अवर्गीयव्यञ्जनानि अष्ट (८)
अन्तःस्थाः
ऊष्माणः
वर्णमालायाः भेदानाम् आधारः कः ?
कि लेखनकौशलविकासाय वर्णमालाभेदाः ज्ञातव्याः ?
शब्दज्ञानम्
वा
अजन्ताः
शब्दाः
अकारान्ताः
हलन्ताः
प्रतिदिनं
प्लुताः
अ३
त्रकारान्ताः
उ३
ओ३
आकृति:
इकारान्ताः
ईकारान्ताः
उकारान्ताः
ऊकारान्ताः
ऋकारान्ताः
अ३
स्वरवर्णानाम् आधारेण
ककारान्ताः
टकारान्ताः
E3
तकारान्ताः
पकारान्ताः
ऋण
शकारान्ताः
व्यञ्जनवर्णानाम आधारेण
विभूति
ৰাৰ
२१
ओ३
कस्याञ्चिदपि भाषायाः स्पष्टज्ञानाय तस्याः भाषायाः शब्दज्ञानम् आवश्यकं भवति । शब्दज्ञानं विना भाषागृह प्रवेष्टुं नैव शक्यते। यदि संस्कृतभाषां वयं पश्यामः तर्हि अस्यां विद्यमानाः शब्दाः द्विघा विभक्ताः। यथा - सुबन्ताः तिङन्ताः च। सुबन्ताः यथा - रामः, हरिः, सीता इत्यादयः। तिङन्ताः यथा गच्छति, खादति, मोदते इत्यादयः । च, न, अपि, वै, तु. हि, खलु इत्यादीनि तु अव्ययानि सन्ति ।
सुबन्तानां शब्दानां बहवः भेदाः सन्ति, यथा अजन्ताः शब्दाः हलन्तीः शब्दाः च । भव् अन्ताः इति अजन्ताः, अर्थात् शब्दानाम् अन्ते यदि स्वरः भवति तर्हि सः शब्दः अजन्तः। यथा राम इति शब्दः, अस्य शब्दस्य विच्छेदः एवं प्राप्यते - र्+आ+म्+अ इत्यत्र अन्ते अकारः अस्ति, अतः एषः शब्दः अकारान्तः शब्दः अर्थात् अजन्तशब्दः । हलन्तशब्दाः यथा येषां शब्दानाम् अन्ते व्यञ्जनवर्णाः भवन्ति ते शब्दाः हलन्तशब्दाः । यथा - सुहृद् इति । यतस्य विच्छेदः एवं प्राप्यते - स्+उ+ह्-ऋः द् इति। अत्र अन्तिमे दकारः अस्ति, अतः एषः शब्दः दकारान्तः शब्दः अर्थात् हलन्तशब्दः । अर्थवान ध्वनिसमूहः शब्दः । 'शब्दः ध्वन्यात्मकः वर्णात्मकश्च' इति शब्दकल्पद्रुमः । 'सुप्तिङन्तं पदम सत्रेण सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं प्राप्नोति । सप नाम सम्मविभक्तिप्रत्ययाः, तिङ नाम आख्यातप्रत्यवाः। अव्ययानि सुबन्तानि एव, किन्तु तेषां स्प (विभक्तिः) प्रत्ययस्य लोपः भवति । अव्ययानां विकारः न भवति।
पदानि
प्रथ
द्विती
संतुष्ट
सुप् प्रत्ययाः
च
पौ
तिङन्तानि सुबन्तानि च लेखने कथं सहायकानि ? लेखनस्य आधारभूततत्त्वेषु किम् अत्यन्तम् आवश्यकं
तत्त्वं वर्तते ?
तिङन्तानि
गच्छति
खादति
राम
可 इति
इति
मोदते
सुबन्तानि
अल्पयानि
सीता
अपि
प्रथमाविभक्तेः पदानि
स
सुबन्तस्य अथवा नामपदस्य सप्त विभक्तयः, त्रीणि वचनानि च भवन्ति । अतः सुप्-प्रत्ययाः एकविंशतिः वर्तन्ते। विभक्तयः तु प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी सप्तमी च।
"स्वौजसमौट्छस्टाभ्यांभिस्ङेभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यास्ङसोसांड्योस्सुप्" अष्टाध्यायी ४/१/२
इति सूत्रे एकविंशतिः प्रत्ययाः निर्दिष्टशः । एते सुपः सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु वचनेषु च भिद्यन्ते। तथैव अन्त-लिङ्ग-बचा विभक्तीः अनुसृत्य विपरिणमन्ते च । यस्मात् शब्दात् (अथवा मूलरूपस्य) सुप्-प्रत्ययः विधीयते सः 'प्रातिपादिकम्' इति नाम्ना व्यवहियते । एवं प्रातिपदिकस्य सुप् प्रत्यययोगे सुबन्त-शब्दस्य निष्पत्तिः भवति ।
व्याख्यातं विद्यते । अतः (घातुनिष्पन्नोऽपि धातुभिन्नः प्रत्ययभिन्नः अर्थयुक्तः ध्वनिसमुदायः कुद्धत्ति-तद्धितवृति "अर्थवदधात्रप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१/२/४५), "कत्तद्धितसमासाश्च" (१/२/४६) इति सूत्राभ्यां प्रातिपदिक समासवत्तिनिष्पन्नः च शब्दः प्रातिपदिकसंज्ञको भवति । प्रातिपदिकस्य अन्तिमवर्णस्य आधारेण स्वरान्ताः अबव अजन्ताः, हलन्ताः च इति शब्दाः विभज्यन्ते । लिङ्ङ्गानुसारेण पुंलिङ्गाः, स्त्रीलिङगा, नपुंसकलिङ्गाः च शब्दा इति पुनर्विभागः । अध्ययनसौकर्यार्थ साधारणशब्दाः विशेषशब्दाः सर्वनामशब्दाः संख्यावाचकशब्दाः इलयले पुनर्विभज्यन्ते । प्रथमम्
बहुवचनम्
देशस्य गृहमन्त्री मुर्शी
सु
तथा
हितमेसेन, आदिवासीजनानाम् जनानां मार्गरूपेण व्यवहारः करणीयः इति नियमः अभवत् । एतादृशे सति अस्माकं मतं क्रीयते।
द्वितीया
जस्
अम्
बहिः
शस्
तृतीया
त
भ्याम्
भिस्
सुप् प्रत्ययाः
चतुर्थी
भ्याम्
भ्यस्
पञ्चमी
भ्याम्
भ्यस्
षष्ठी
सप्तमी
दि
दास
ओसः
आम्
ओस्
सुप्
पदम्
प्रातिपदिकम
पक्षी
पक्षिन्
राजा
राजन्
रोगीः
रोगीः
भवनम्
भवत्
भाषाज्ञानम्
"भाषा (साङ्केतिकभाषां परित्यज्य) द्विविधा भवति - मौखिकलिखितभेदात्। विचाराणां मौखिकी अभिव्यक्तिः मौखिकभाषा भवति, एतद्विपरीतं लिखितभाषायां ध्वनिसङ्केताः प्रतीकरूपेण लिखित्वा अभिव्यक्तीक्रियन्ते।"
(डा. सन्तोषमित्तल, संस्कृतशिक्षणम्)
भाषा विचारविनिमयस्य एकं महत्त्वपूर्ण साधनं भवति। भाष्यते इति भाषा। 'भाष' व्यक्तायां वाचि, इत्यस्मात् धातोः अप्रत्यये स्त्रीत्वविवक्षायां (भाष् + अङ् टाप् सु) 'भाषा' इति पदस्य निष्पत्तिर्भवति । एकस्याः एव भाषायाः रूपद्वयं विशेषतया दृश्यते, कथितभाषा तथा च लिखितभाषा) लिखितभाषा मुख्यत्वेन लिपिसम्बद्धा भवति । कषितभाषायाः ज्ञानं विना लिखितभाषाज्ञानं सरलतया न भवति। अर्थात् भाषायाः स्पष्टं ज्ञानं विना लेखनकौशलस्य विकासः नैव भवति, अतः लेखनकौशलस्य विकासाय प्रमखतत्त्वेष भाषाज्ञानं प्रधानं भवति ।
Start a discussion with लिपि दाश
Talk pages are where people discuss how to make content on विकिपीडिया the best that it can be. Start a new discussion to connect and collaborate with लिपि दाश. What you say here will be public for others to see.