सदस्यसम्भाषणम्:2030990mahith/प्रयोगपृष्ठम्
विषयः योज्यताम्कला तथा विज्ञान पर्यावरणम् परितः आवरणं नामपर्यावरणम्। अर्थात् अस्मासु परितः यानि तत्त्वानि विराजन्ते तानि सर्वाणि पर्यावरणान्तर्भूतानि सन्ति । यथा: अनिलः, वारि, पृथ्वी, वनस्पतयः पादपा, ओषधयः पशवः, पक्षिणः, जन्तवः, एवं मानवादयः तत्वानां समाहारः एव पर्यावरणम् एतेषां तत्त्वानतादृशं सन्तुलनं विश्वस्मिन विद्यते येन प्रकृतिः अद्य पर्यन्तं संरक्षिता सञ्जात एषु तत्त्वेषु कश्चन उत्पादक उपभोक्ता च भवति येन केषामपि तत्त्वानां बाहुल्यं न भवति न च तन् न्युनत्वं भवति । वैज्ञानिकदृष्टयापि पर्यावरणस्य अस्माकं कृते महत्वं वर्त्तते यतो हि वायुमण्डले ओजोन नामकावरणस्य निर्माण प्राकृतिकी प्रक्रिया वर्त्तते सूर्यरस्मिः यदा वायुमण्डलस्य उच्चस्तरे लगति तदा उच्च ऊर्जा विकरणेन निर्मितस्य आक्सीजन इत्यस्य कश्चिद भागः अणुभिः सह मिलित्वा ओजोन नामकावरणस्य निर्माण करोति इदमावरणं पृथिव्याः रक्षा कवचमस्ति एवञ्च समतापमण्डले पृथ्वीतः 30 कि. मी. उपरि निवसति । इदमावरणं सूर्यरश्मितः समागतेभ्यः अलावायलेट किरणेभ्यः पृथिव्याः रक्षाम् करोति यद्यपि पर्यावरणस्य एतादृशी व्यवस्था सृष्टयामारम्भकालादेव विद्यते तथापि कालान्तरे जनसंख्या वृद्धि कारणात् अस्माकमावश्यकताः अपि वृद्धाः अतः अस्माकं कृते पृथ्वय आवश्यकता जाता, खाद्य सामग्रीणामावश्यकता प्रवृद्धा जनसंख्या वृद्धिकारणात् मलमूत्रादीनि दुर्गन्धयुक्तानिः अनिलो, जलं पृथ्वी च दुष्टि भवन्ति । विषाक्तधूमेनापि प्रदूषणं भवति I
वृष्टि-विज्ञान-परिशीलनम् वृष्टि गर्भकालिक पशलक्षणेभ्यो वृष्टिगर्भस्य वर्षण क्षमताया ज्ञानम् भवति । यथा-पवन-मेघ गर्जन मेधान्विनोगर्भ प्रकृतिभ्यः पञ्च लक्षणम् परिलक्ष्यते। अत्रैव वराहपराशर गर्ग ऋषिपुत्र- कश्यपादीनां वचनञ्च सम्यक्तया नितरामपेक्षते गर्भस्य विपाकावधिः सामान्यतः सार्द्धषण्मासमितो भवति। वृष्टि गर्भाणां प्रसवकाल विषये इदमेव तथ्यपूर्ण विवेचनं यत् शुक्लेपक्षे धृतोगर्भः कृष्णपक्षे वर्षति कृष्ण पक्षे भूतोवृष्टि गर्भ: शुक्लेपक्षे वर्षति तो वृष्टिगर्भ निशायां, निशिभृतो वृष्टिगर्भः दिवाकाले वर्षति संध्यायां धृतो वृष्टिगर्भस्तु सन्याविपर्ययेण सन्ध्यायामेव प्रसवमेति । यथा सितपक्षभवाः कृष्णे शुक्लेकृष्णाः सुसम्भवा रात्री नक्तं प्रभवाश्चाह्न सयाजाताच यायाम् ॥ अतएव प्राच्य भारतीयाः पद्धतिः स्वीयासु विज्ञान शाखासु ईश्वरकृत सृष्टिदेव प्रयोगशाला वर्तते । निसर्गोत्पादितानि सर्वसुलभानि उपकरणानि सर्वसाधारण साध्यानि भवन्ति कार्तिक मासादारभ्य वायुगतरध्ययनात आकाशलक्षणानि पर्यवेक्षणाच्च वृष्टि गर्भाणा स्थितिमवगम्य वत्सरारम्भात् प्रागेव वत्सरस्य तत्तदिवसविशेषे कालविशेषेच भाविन्याः वृष्टेः सुनिश्चितं ज्ञानं भवति। चैत्रवैशाखादिषु मासेषु कृतानि वायुगतेकाश लक्षणानाञ्च पर्यवेक्षणानि वत्सरस्य पूर्वानुमितेः वृष्टि क्रमे अपेक्षितानि सन्ति। यथा- तस्योपलब्धिबृहस्पतेः स्थान-गमन गर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमपचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिविकृताभ्येति । वृष्टि जानाय पराशरोक्त यन्त्रविधिप्रकारः गर्योककुम्भप्रयोगविधिः, गर्गममाश्रित्यवराहस्य रोहिणी योगायाये वृष्टि ज्ञानप्रकारः अत्रैव भट्टोत्पतेनोगत विचार अवस्थान विशेष ज्ञातस्य चन्द्रोदयस्य शुक्रोदयस्य शुक्रास्तस्य शनेरस्तङगमनस्य, बुधोदयस्य सुधारतस्य गुरोरुदयस्य च वृष्ट्यादि विषये विशिष्टः, प्रभावो वर्तते। चन्द्रोदयकालवशात् वृष्ट्यादि जान विवेचन, मेघमाला, मनमाला, कृषिपद्धतिः स्मृतितत्व, कृषिपराशरादीनां ग्रन्धान, सम्यकानुशीलने सतिवृष्टि जान नितरां शोभते नारदम दृष्टयादि सूचका योगा: ग्रहनक्षत्रयोगेभ्यो वृष्ट्यानम् भवति। नारदमते एवं रोहिणी योगाद् भाविवार्षिक वृष्टे पूर्वानुमानं भवति। पराशरमते आषाढी योगे वृष्टयादि पर्यवेक्षणमावश्यकं परिलक्ष्यते। मैथिली भाषायाम् डाकवचनामृतम्बंगभाषायवचनं हिन्दीराजस्थानी भाषयोः माधभट्टरी कृतिरिकुल प्रय, मितभाषा भारतीय भाषासु प्राच्यविज्ञानशाल विषयकाः बहवो ग्रन्थाः एतद्विषयस्य ज्ञानवर्धनानि कुर्वन्ति पराशीलनं अनुसन्धान आवश्यक परिलक्ष्यते।
वैदिक साहित्ये ( वाड्मये ) कृषि:
कृषि: शब्दोत्पत्तिः तुदादी च भवादी गणीय कृष् विलेखने धातो: "इक" प्रत्यये कृते सति भवति। विलेखनं, आकर्षणम्, कृषिकर्मम् सन्ति यथा "चीयते बालि शस्त्रापि सत्क्षेत्रपतिताकृषिः' कृषि: क्लिष्टाऽवृष्ट्या कृषि: गोरक्ष्यवाणिज्यिं वैश्य कर्म स्वभावजम्। वैश्यस्य कृषिमेव च इति लौकिक साहित्येऽपि मिलन्ति ।
वैदिक वाङ्मये कृष्टिः कृष्ट्यः शब्दयोः प्रभोगेन प्रतीयते यत् तस्मिन् काले सर्वेजनाः कृषि कुर्दन्ते स्म यतो हि अस्यशब्दस्यार्थः वैदिकवाड्मये इत्यमस्ति यत् विद्वानपुरुषः, आकर्षणम, हल चालनम् लागलचाताना मितः ऋग्वेदे ऋचास्ति "रहानि विश्वा ततनन्त कुष्टमः" वैदिक कालेऽपि कृषिकार्य विज्ञानाम विशेषज्ञानामेव कार्यमासीत् यथा आद्यत्वेऽस्मिनक्षेत्रे बहमः प्रयोगाः भवन्ति तेषां सर्वेषां बीजं वैदिकवाड्मये पूर्णतया मिलति
तस्मिन् काले अर्मादीव्यः कृषिमित् कृषस्व इति महावाक्य "जय जवान, जय किसान" च जय जवान, जय किसान, जय विज्ञान "वत् आसीत्। सर्वेजनाः भूमि मातावत् पूजयन्ति स्मा माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः " अतः वैदिक वाङ्मये हुवनम् सिंचन साधनाम कृषि योग्य पशुनाम, शकन करीषादिनाम्, कृप, तडाग, नदी ससिद्सेचन साधनानं वर्णन विभिन्न संभलेषु मिलति ।
याज्ञवल्क्यस्मृतौ आधुनिक चिकित्साशास्त्रे च शरीरसंरचनाविचार: प्रविधेः अभिवृद्धिः यथा प्रतिदिनं जायमाना वर्तते, तथैव तं प्रविधिमाश्रित्य नूतनानि तथ्यानि आविष्क्रियन्ते। किञ्च शरीरसंरचनाशास्त्रस्याभिवृद्धिरपि प्रविधिशास्त्रेण उपस्क्रियते। किं हि शरीरसंरचनाशास्त्रम् ? किमस्मिन् विषये याज्ञवल्क्यस्मृतौ आधुनिकचिकित्साशास्त्रे च विचारभेदः दृश्यते? बाह्याभ्यन्तरावयवसम्बन्धीदं च विज्ञायते किमिदं विनूलमद्याविष्कृतम् ? नेति वक्तुमस्ति निदानम् ? धर्माचारसंवलितेषु स्मृतिग्रन्थेषु भृशं परिचर्चितमिदं शास्त्रं प्रासङ्गिकम्। भगवान् याज्ञवल्क्य ब्रवीति शरीरसंरचनामनुपमां यत् विज्ञानिनामाधुनिकानामपि विस्मयावहं स्यात् । दद्धि शरीरसंरचनातत्त्वं वैज्ञानिकपक्षमवलम्ब्यात्र प्रवन्धेऽस्मिन् सप्रमाणं विचारयिष्यते।
Start a discussion about सदस्यः:2030990mahith/प्रयोगपृष्ठम्
विकिपीडिया की सामग्री को यथासम्भव रूप से सर्वश्रेष्ठ बनाने के लिए लोगों द्वारा जहाँ पर चर्चा की जाती है उन्हें वार्ता पृष्ठ कहा जाता है। सदस्यः:2030990mahith/प्रयोगपृष्ठम् में सुधार कैसे करें, इसपर अन्यों के साथ चर्चा आरम्भ करने के लिए आप इस पृष्ठ को काम में ले सकते हैं।