सदस्यसम्भाषणम्:2310509 Ankush Agarwal
विषयः योज्यताम्मुद्रामण्डी (Money Market) - एकः विश्लेषणः
मुद्रामण्डी इति अर्थव्यवहारस्य महत्त्वपूर्णं अङ्गं अस्ति। यत्र अल्पकालिकं वित्तीयं साधनं विक्रयं वा क्रयं क्रियते, तत्र मुद्रामण्डी अस्ति। वित्तीयसम्बन्धेषु मुद्रामण्डी विशेषस्थानं धारयति यतः एषा अल्पकालिक वित्तीय साधनानां विक्रयक्रयस्य क्षेत्रम् अस्ति। अन्यायाः दीर्घकालिक वित्तीय साधनानां मण्डी "पूंजीमण्डी" इति उच्यते।
मुद्रामण्ड्याः प्रमुखाः कार्याणि किमिति विचार्यते चेत्, वित्तीयप्रवाहस्य संतुलनं, व्याजदरनियन्त्रणं, अल्पकालिनं ऋणानां व्यवहृतिं च मिलित्वा मुद्रामण्डी सम्पूर्णं वित्तीयव्यवस्थायाः संतुलनं सुनिश्चितयति। एषा मण्डी सर्वदा अल्पकालिकवित्तीयसाधनानां संक्रियायाः व्यासंगमं सहायकं भवति। अल्पकालिकस्य अर्थे, सामान्यतः एकवर्षस्य अन्तर्गतं कालावधिः परिगण्यते।
मुद्रामण्ड्याः साधनानि विशेषरूपेण महत्त्वपूर्णानि सन्ति। एतानि साधनानि यथाक्रमं प्रचलन्ति – कोल् मनी (Call Money), ट्रेजरी बिल् (Treasury Bills), वाणिज्य पत्रं (Commercial Papers), प्रमाणपत्रेणिक्वि (Certificate of Deposits), तथा मणिमार्केट म्यूचुअल फण्ड्स इत्यादयः। एतानि साधनानि अल्पकालिकऋणस्य क्रयविक्रयकृते उपयुक्तानि भवन्ति।
मुद्रामण्ड्याः साधनानि
कोल् मनी (Call Money): एषः ऋणः अल्पतमसमयस्य भवति। दिनद्वयं वा त्रिवसिकं ऋणं कोल मनी इति उच्यते। एषः सर्वाधिक तरलत्वयुक्तः साधनः अस्ति। बैंकाश्च वित्तीयसंस्थाः कोल् मनी मार्गेण ऋणं स्वीकुर्वन्ति अथवा ऋणं प्रददति। अस्याः विशिष्टता एव अल्पकालिकता अस्ति।
ट्रेजरी बिल् (Treasury Bills): एते अल्पकालिकऋणपत्राणि भवन्ति यानि सरकारेण जारीकृतानि सन्ति। एते अल्पकालिक ऋणाय प्रयोक्तुं दत्तानि भवन्ति। सामान्यतः तिस्रः अवधयः अत्र क्रियन्ते - ९१ दिन, १८२ दिन, ३६४ दिनाः।
वाणिज्य पत्रं (Commercial Paper): वाणिज्यपत्रं एकं अल्पकालिकऋणपत्रं अस्ति यत् प्रमुखवाणिज्यसंस्थायाः अथवा बैंकाश्च जारी कुर्वन्ति। वाणिज्यपत्राणां अवधि सामान्यतः ७ दिनादारभ्य ३६४ दिनपर्यन्तं भवति। इदं अधिकतरलत्वयुक्तं साधनं अस्ति।
प्रमाणपत्रेणिक्वि (Certificate of Deposits): प्रमाणपत्रेणिक्वयः बैंकाः तथा वित्तीयसंस्थाः द्वारा जारीकृतानि भवन्ति। एते अल्पकालिकावधौ धनसंकलनाय प्रयोक्तुं प्रवर्तन्ते।
मणिमार्केट म्यूचुअल फण्ड्स: इदं मण्ड्याः साधनं भवति यत्र व्यक्तिः वा संस्था अल्पकालिक वित्तीय साधनानां समूहस्य निवेशं कृत्वा लाभं प्राप्नोति। एतेषु निवेशिनः अल्पजोखिमेन लाभं प्राप्नुवन्ति।
मुद्रामण्ड्याः महत्त्वम् मुद्रामण्डी अर्थव्यवस्थायाः आर्थिकसमर्थ्यं प्रतिपादयति। एषा अल्पकालिकवित्तीयव्यवहारस्य आधारे वित्तीयप्रवाहस्य सन्तुलनं कुर्वती अस्ति। वित्तीयसंस्थाः, बैंकाः, सरकार, उद्योगाः इत्यादयः एतस्याः मण्ड्याः सहायेन धनं स्वीकुर्वन्ति तथा धनं व्यययन्ति। एषा मण्डी आर्थिकव्यवस्थायां अल्पकालिकवित्तीयसंकटस्य निवारणं कुर्वन्ति।
मुद्रामण्डी वित्तीयसंस्थायाः व्याजदरानां निर्धारणे सहायकं भवति। अल्पकालिकऋणानां दराः अत्र निश्चिताः भवन्ति। अनेन माध्यमेन व्याजदरेषु स्थैर्यं प्राप्यते।
वित्तीयसमस्याः, संकटानि च मुद्रामण्ड्याः सहायतया शीघ्रं निवार्यन्ते। बैंकाश्च अल्पकालिक ऋणेन ऋणव्यवहारेषु संलिप्ताः सन्ति। वित्तीयप्रवाहं स्थिरं करणाय मुद्रामण्डी महत्त्वपूर्णा भवति। वित्तीयस्रोतानां सन्तुलनं सुनिश्चित्य, मुद्रामण्डी अर्थव्यवस्थायाः स्थिरता प्रतिपादयति।
उपसंहारः अल्पकालिकवित्तीयसम्बन्धेषु मुद्रामण्डी विशेषमहत्त्वं वहति। एषा मण्डी अल्पकालिकऋणानां व्यवहारेषु तथा वित्तीयसंस्थायाः प्रवृत्तिषु सहायकं भवति। वित्तीयस्रोतानां सन्तुलनं सुनिश्चितुं तथा आर्थिकसंरक्षणाय मुद्रामण्डी अत्यन्त आवश्यकं साधनं अस्ति।
अतः, मुद्रामण्डी इत्युक्ते अल्पकालिक वित्तीयसाधनानां क्रयविक्रय क्षेत्रम् यत् सम्पूर्णार्थव्यवस्थायाः चञ्चलतां नियन्त्रणं कुर्वती अस्ति। एषा मण्डी समग्रवित्तीयप्रणालीसम्पर्के अतिशयमहत्त्वपूर्णं अवयवं निरूपयति।
Start a discussion with 2310509 Ankush Agarwal
Talk pages are where people discuss how to make content on विकिपीडिया the best that it can be. Start a new discussion to connect and collaborate with 2310509 Ankush Agarwal. What you say here will be public for others to see.