सदस्यसम्भाषणम्:2441474shrutii
विषयः योज्यताम्
|
तव मार्गदर्शनाय विद्यन्ते एतानि पृष्ठानि
|
नैतिकता तथा शासनम् – दत्तांश-गोपनीयता, सुरक्षा, तथा नैतिक कृत्रिमबुद्धिः
[सम्पादयतु]== प्रस्तावना ==
आधुनिके युगे विज्ञानस्य प्रगतिः अतिवेगेन प्रवर्तते। विशेषतः संगणक-विज्ञानम्, दत्तांश-विज्ञानम्, यन्त्र-अध्ययनम्, कृत्रिमबुद्धिः च मानवजीवनस्य सर्वेषु क्षेत्रेषु गाढं प्रभावं जनयन्ति। अस्माकं दैनन्दिन-जीवने सञ्चार-माध्यमानि, वैद्यकीय-सेवाः, बैंक-व्यवस्था, शिक्षाक्षेत्रम्, वाणिज्य-व्यवस्था, शासन-प्रणाली च सर्वत्र दत्तांशस्य उपयोगः दृश्यते। अद्य “डिजिटल-परिवर्तनम्” इति शब्दः सर्वत्र प्रचलितः अस्ति। यदा वयं दूरभाष-यन्त्रेण सन्देशं प्रेषयामः, जालपुटे (internet) क्रय-विक्रयं कुर्मः, सामाजिक-माध्यमेषु लेखान् लिखामः, तदा सर्वदा अस्माकं दत्तांशः संगृहीतः भवति। एषः दत्तांशः न केवलं सूचनारूपेण अस्ति, अपि तु सः आर्थिक-शक्तेः, राजनैतिक-प्रभावस्य, सामाजिक-नियन्त्रणस्य च साधनम् अपि भवति।
अतः प्रश्नः जायते:
कस्य अधिकारः अस्ति अस्माकं दत्तांशे?
कथं तस्य उपयोगः करणीयः?
कथं तस्य संरक्षणं सुनिश्चितं भवेत्?
एते प्रश्नाः केवलं तान्त्रिकाः न सन्ति, किन्तु नैतिकाः अपि सन्ति।
मानव-समाजे विश्वासः मूलाधारः अस्ति। यदि नागरिकाः तन्त्रज्ञानस्य प्रति विश्वासं न कुर्वन्ति, तर्हि डिजिटल-व्यवस्था स्थिरा न भवति। विश्वासस्य आधारः भवति — गोपनीयता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्वम्, न्यायः च।
भारतीय-दर्शनपरम्परायां “धर्म” इति व्यापकः सिद्धान्तः अस्ति। धर्मः न केवलं धार्मिक-आचारः, किन्तु सम्यक् आचरणस्य सार्वकालिकः नियमः। “सत्यं वद, धर्मं चर” इति श्रुतिवचनम् अस्मान् स्मारयति यत् प्रत्येकं कर्म उत्तरदायित्वेन कर्तव्यम्। अद्य डिजिटल-युगे अपि एषः सिद्धान्तः समानेन रूपेण प्रासंगिकः अस्ति।
दत्तांशः अद्य नूतनं “धनम्” इव मन्यते। ये संस्थाः बहून् दत्तांशान् संगृह्णन्ति, ताः आर्थिकदृष्ट्या शक्तिमन्तः भवन्ति। परन्तु यदि एषः दत्तांशः अनैतिकरीत्या उपयुज्यते, तर्हि समाजे असमानता, भेदभावः, अन्यायः च वर्धते।
अतः आवश्यकम्:-
विज्ञानस्य विकासः नैतिक-मूल्यैः सह संयोजितः भवेत्।
शासन-नियमाः स्पष्टाः स्युः।
जनाः स्वाधिकारान् जानन्तु।
एषः निबन्धः दत्तांश-गोपनीयतायाः, सुरक्षा-व्यवस्थायाः, नैतिक-कृत्रिमबुद्धेः, शासनस्य भूमिकायाः च सम्यक् विवेचनं करोति, यथा आधुनिक-समाजः सुरक्षितं, न्यायपूर्णं, उत्तरदायी च भवेत्।
== दत्तांश-गोपनीयता == (Data Privacy)
(१) दत्तांशस्य अर्थः दत्तांशः नाम सूचनानां संग्रहः। व्यक्तिनाम, जन्मतिथि, निवास-स्थानम्, आधार-संख्या, दूरभाष-संख्या, आरोग्य-विवरणम्, बैंक-विवरणम् इत्यादयः सर्वे दत्तांशाः भवन्ति।
(२) गोपनीयतायाः महत्त्वम् गोपनीयता मानवस्य मौलिक-अधिकारः अस्ति। यदि कश्चित् अन्यः व्यक्तेः अनुमतिं विना तस्य व्यक्तिगत-सूचनां उपयुङ्क्ते, तर्हि तत् अन्यायः भवति।
गोपनीयता रक्षिता चेत्— व्यक्तेः स्वातन्त्र्यं सुरक्षितं भवति। आर्थिक-हानिः न भवति। सामाजिक-सम्मानः रक्षितः भवति। मानसिक-शान्तिः स्थिरा भवति।
(३) दत्तांश-दुरुपयोगस्य उदाहरणानि
अद्यतन-युगे केचन अपराधिनः :-
दत्तांशं चोरयन्ति (data theft)
मिथ्या-सन्देशान् प्रेषयन्ति (phishing)
बैंक-खातात् धनं हरन्ति
व्यक्तेः नाम्ना मिथ्या-लेखान् निर्मान्ति
एते सर्वे दत्तांश-गोपनीयतायाः उल्लङ्घनानि सन्ति।
(४) गोपनीयता-रक्षणोपायाः
दृढ-गुप्तशब्दस्य उपयोगः द्वि-स्तरीय-प्रमाणीकरणम् सूचनानां सावधान-प्रेषणम् केवलं विश्वसनीय-तन्त्रस्य उपयोगः शासनस्य काठिन्येन नियमनम्
== दत्तांश-सुरक्षा == (Data Security)
(१) सुरक्षा-परिभाषा
सुरक्षा इति दत्तांशस्य संरक्षणं, यत् अनधिकृत-प्रवेशात्, विनाशात्, परिवर्तनात् वा रक्षति।
(२) सुरक्षा-प्रकाराः
१. भौतिक-सुरक्षा – संगणक-यन्त्राणां रक्षणम् २. तान्त्रिक-सुरक्षा – एन्क्रिप्शन-प्रणाली, अग्नि-प्राचीरः (firewall) ३. प्रशासनिक-सुरक्षा – नीतिनियमाः, अधिकार-सीमा
(३) एन्क्रिप्शन-प्रणाली
एन्क्रिप्शन इति तन्त्रं यत् दत्तांशं गूढ-रूपे परिवर्तयति। केवलं अधिकृत-व्यक्तिः तं पठितुं शक्नोति। एषा प्रणाली दत्तांश-रक्षणे अत्यन्तं उपयोगी अस्ति।
(४) सुरक्षा-अभावस्य परिणामाः
आर्थिक-हानिः
सामाजिक-अपमानः
राष्ट्रिय-सुरक्षा-संकटम्
विश्वास-भङ्गः
अतः प्रत्येकसंस्था दत्तांश-सुरक्षां प्राथमिकतया स्वीकरोति।
४. कृत्रिमबुद्धिः (Artificial Intelligence)
(१) परिभाषा
कृत्रिमबुद्धिः इति तादृशी प्रणाली या मानववत् चिन्तनं, निर्णय-ग्रहणं, समस्या-समाधानं च करोति।
(२) उपयोग-क्षेत्राणि
वैद्यकीय-निदानम्
शिक्षायाम् वैयक्तिक-अध्ययनम्
कृषिक्षेत्रे पूर्वानुमानम्
उद्योगेषु स्वचालनम्
शासन-निर्णयेषु विश्लेषणम्
एवं कृत्रिमबुद्धेः उपयोगः मानवजीवनं सुलभं करोति।
== कृत्रिमबुद्धिः ==
कृत्रिमबुद्धेः विकासः यदि नैतिक-सिद्धान्तैः विना भवेत्, तर्हि सः समाजाय हानिकरः भवेत्। अतः “नैतिक-कृत्रिमबुद्धिः” अतीव आवश्यकः।
(१) निष्पक्षता (Fairness)
कृत्रिम-प्रणाली निर्णयं कुर्वन्ती सर्वेषां प्रति समदर्शिनी भवेत्। जाति, लिङ्ग, धर्म, आर्थिक-स्थितिः इत्यादीनां आधारेण भेदभावः न कर्तव्यः।
(२) पारदर्शिता (Transparency)
प्रणाल्याः निर्णय-प्रक्रिया स्पष्टा भवेत्। “कथं निर्णयः अभवत्?” इति प्रश्नस्य उत्तरं दातुं शक्यं भवेत्।
(३) उत्तरदायित्वम् (Accountability)
यदि कृत्रिम-प्रणाल्या कश्चन दोषः जायते, तर्हि कः उत्तरदायी? विकासकः, संस्था, वा शासनम्? एषः प्रश्नः स्पष्टतया निरूपणीयः।
(४) गोपनीयता-संरक्षणम्
कृत्रिमबुद्धिः बहून् दत्तांशान् उपयुङ्क्ते। तेषां दत्तांशानां सुरक्षित-प्रयोगः आवश्यकः।
== शासनस्य भूमिका == (Role of Governance)
शासनम् समाजस्य नियामकं भवति। दत्तांश-गोपनीयता, सुरक्षा, तथा कृत्रिमबुद्धेः नियमनार्थं स्पष्ट-नियमाः आवश्यकाः।
(१) विधिनिर्माणम्
शासनं दत्तांश-रक्षणार्थं विधीन् निर्माति। एते विधयः संस्थानां उत्तरदायित्वं निर्दिशन्ति।
(२) नियामक-संस्थाः
विशेष-आयोगाः स्थापनीयाः ये दत्तांश-उल्लङ्घनानि परीक्षन्ते।
(३) जन-जागरूकता
न केवलं विधयः, अपि तु जनानां शिक्षणम् अपि आवश्यकम्। यदि जनाः स्वयम् सावधानाः भवन्ति, तर्हि अपराधाः न्यूनाः भवन्ति।
भारते डिजिटल-परिवर्तनम् अतीव वेगेन अभवत्। आधार-प्रणाली, ऑनलाइन-बैंकिंग, डिजिटल-शिक्षा, ई-शासनम् इत्यादयः सर्वत्र प्रचलिताः। अतः दत्तांश-रक्षणम् अत्यावश्यकम्।
भारतीय-संस्कृतौ “लोकसंग्रहः” इति सिद्धान्तः अस्ति — यत् कर्म सर्वजनहिताय भवेत्। कृत्रिमबुद्धेः विकासः अपि लोकसंग्रहाय भवेत्, न केवलं लाभार्थम्।
८. नैतिक-शिक्षायाः आवश्यकता
विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु च दत्तांश-नैतिकता शिक्षणीया। यदि छात्राः प्रारम्भे एव नैतिक-मूल्यानि ज्ञास्यन्ति, तर्हि भविष्ये ते उत्तरदायिनः अभियन्तारः, वैज्ञानिकाः, प्रशासकाः च भविष्यन्ति।
९. भविष्यदृष्टिः
भविष्ये कृत्रिमबुद्धेः प्रभावः अधिकः भविष्यति। स्वयंचालित-यानानि, बुद्धिमान्-रोबोटाः, स्वचालित-निर्णय-प्रणाली च सर्वत्र दृश्यन्ते। यदि एतेषां विकासः नैतिक-मार्गेण न भवेत्, तर्हि सामाजिक-विघटनम् सम्भवति।
अतः—
मानवीय-मूल्यानि आधाररूपेण स्थापनीयानि।
अन्तरराष्ट्रीय-सहकार्यं आवश्यकम्।
सतत-निगराणी अनिवार्या।
उपसंहारः
अद्यतन-डिजिटल-युगे दत्तांशः नूतनं धनं इव अस्ति। तस्य गोपनीयता, सुरक्षा, तथा नैतिक-प्रयोगः समाजस्य स्थैर्याय अनिवार्यः। कृत्रिमबुद्धिः मानवस्य साहाय्याय निर्मिता, न तु तस्य प्रतिस्पर्धाय।
नैतिकता विना विज्ञानं अन्धं भवति। शासन-विनियमनं विना तन्त्रज्ञानं अनियन्त्रितं भवति। अतः नैतिकता तथा शासनम् उभे अपि संगच्छेताम्।
यदा विज्ञानं धर्मेण संयुतं भवति, तदा एव मानवजातिः सुरक्षित-समृद्ध-भविष्यं प्रति अग्रे गच्छति।