सदस्यसम्भाषणम्:Ananya.chat
विषयः योज्यताम्कर्णाटकसङ्गीतस्य रागपरिचयविधिः
कर्णाटकसङ्गीतं भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य दक्षिणभारतीयपरम्परा अस्ति। अस्य मूलं प्राचीनसङ्गीतशास्त्रे प्रतिष्ठितम् अस्ति। रागः अस्य सङ्गीतस्य प्राणः इव मन्यते। रागपरिचयविना गानविद्या न परिपूर्णा भवति। अतः रागपरिचयविधेः विशदं अध्ययनं सङ्गीताध्येतृणां कृते अत्यावश्यकम् अस्ति। “रञ्जयति इति रागः” इति व्युत्पत्तिः प्रसिद्धा। यः स्वरसमूहः श्रोतॄणां हृदयम् आनन्देन रञ्जयति स रागः इति कथ्यते। प्राचीनग्रन्थेषु रागतत्त्वस्य विवेचनं दृश्यते। नाट्यवेदपरम्परायां भरतमुनिना स्वरजातीनां निरूपणं कृतम्, ततः परं शार्ङ्गदेवेन सङ्गीततत्त्वानि विस्तरेण प्रकाशितानि। एतेषां शास्त्रकाराणां कृते रागलक्षणनिर्णयः सुस्पष्टः जातः। कर्णाटकसङ्गीतपद्धत्यां रागाः मुख्यतः द्विविधाः भवन्ति—मेलकर्तारागाः तथा जन्यरागाः। मेलकर्तारागाः मूलरागाः सन्ति; ते सप्तस्वरसम्पूर्णाः भवन्ति। जन्यरागाः तेषां मेलकर्तारागाणां आश्रयात् उत्पन्नाः भवन्ति। मेलकर्ताव्यवस्थायां द्विसप्ततिः रागाः निर्दिष्टाः सन्ति। एतेषां प्रत्येकः रागः निश्चितस्वरस्थानयुक्तः अस्ति। सप्तस्वराः—षड्जः, ऋषभः, गान्धारः, मध्यमः, पञ्चमः, धैवतः, निषादः।
एतेषां स्वराणां विभिन्नस्थानभेदाः सन्ति। स्वरस्थानभेदेनैव रागभेदः जायते। उदाहरणार्थं केषुचित् रागेषु ऋषभः कोमलः भवति, केषुचित् तीव्रः। एवं गान्धारमध्यमादीनां भेदेन रागस्वरूपं परिवर्तते। रागपरिचये प्रथमं लक्षणं स्वरज्ञानम्। यदि विद्यार्थी स्वरस्थानानि यथावत् ज्ञात्वा अभ्यासं करोति तर्हि स रागभेदं सुलभतया अवगन्तुं शक्नोति। द्वितीयं लक्षणम् आरोहणम् अवरोहणं च। आरोहणम् ऊर्ध्वक्रमेण स्वरगमनम्, अवरोहणम् अधःक्रमेण गमनम्। केचन रागाः औडवाः भवन्ति, केचन षाडवाः, केचन सम्पूर्णाः। एतेषां भेदानां ज्ञानं रागपरिचये अत्यन्तोपयोगि भवति।
तृतीयं महत्त्वपूर्णं तत्त्वं गमकः। गमकः स्वरस्य अलङ्कारविशेषः अस्ति। कर्णाटकसङ्गीते गमकानां प्रधानता दृश्यते। स्वरस्य कम्पनम्, आन्दोलितत्वम्, दीर्घत्वम्, मृदुता इत्यादयः भेदाः रागस्य विशिष्टतां प्रकाशयन्ति। यदा गायकः यथोचितगमकप्रयोगं करोति तदा रागस्वरूपं सुस्पष्टं भवति। गमकरहितं गानं रागस्य पूर्णरूपं न दर्शयति। चतुर्थं लक्षणं वादी, संवादी, न्यासस्वराणां ज्ञानम्। वादी स्वरः रागस्य मुख्यः स्वरः। संवादी स्वरः तेन सह सामञ्जस्यं धारयति। न्यासस्वरः सः यत्र गानं विश्रामं प्राप्नोति। एतेषां स्वराणां सम्यक्प्रयोगेन रागपरिचयः शीघ्रं साध्यते। पञ्चमं लक्षणं विशिष्टस्वरप्रयोगाः। प्रत्येकस्य रागस्य केचन निश्चितस्वरक्रमाः भवन्ति येन स अन्येभ्यः रागेभ्यः भिन्नः दृश्यते। एते स्वरप्रयोगाः रागस्य स्वरूपलक्षणं वहन्ति। अभ्यासेन एव विद्यार्थी एतान् विशेषप्रयोगान् ज्ञातुं शक्नोति। षष्ठं तत्त्वं भावः अथवा रसः। प्रत्येकः रागः विशिष्टं भावं जनयति।
केचन रागाः करुणरसप्रधानाः भवन्ति, केचन वीररसप्रधानाः, केचन शान्तरसयुक्ताः। यदा गायकः रागस्य भावं यथावत् अनुभवति तदा श्रोतॄणां हृदये अपि स एव भावः उत्पद्यते। रागपरिचये भावबोधः अनिवार्यः अस्ति। सप्तमं साधनं श्रवणाभ्यासः। गुरोः समीपे उपविश्य श्रवणं कृत्वा, पुनः पुनः अभ्यासेन रागस्वरूपं दृढं भवति। आलापनगायने रागस्य सूक्ष्मस्वरभेदाः प्रकटन्ते। कृतिगायनम् अपि रागपरिचये सहायकरूपेण भवति। निरन्तराभ्यासेन एव रागपरिचयः सिद्ध्यति। अन्ततः रागपरिचयः न केवलं सैद्धान्तिकविषयः, अपि तु अनुभवाधारितः अभ्यासः। स्वरस्थानज्ञानम्, आरोहणावरोहणबोधः, गमकप्रयोगः, विशिष्टस्वरक्रमज्ञानम्, भावबोधः, श्रवणाभ्यासः च—एतेषां समुचितसमन्वयेन रागस्य यथार्थपरिचयः सम्भवति। यदा विद्यार्थी एतानि सर्वाणि तत्त्वानि आत्मसात् करोति तदा स कर्णाटकसङ्गीतस्य गूढतां सुस्पष्टतया अवगन्तुं शक्नोति।
प्रमाणग्रन्थसूची १. भरतमुनिः — नाट्यशास्त्रम्।
२. शार्ङ्गदेवः — सङ्गीतरत्नाकरः। ३. वेङ्कटमखिः — चतुर्दण्डीप्रकाशिका। ४. सुब्बारामदीक्षितः — सङ्गीतसम्प्रदायप्रदर्शिनी। ५. गोविन्दाचार्यः — सङ्ग्रहचूडामणिः।
Ananya.chat के साथ चर्चा शुरू करें
वार्ता पृष्ठ ऐसी जगहें होते हैं जहाँ पर लोग विकिपीडिया की सामग्री को बेहतर से बेहतर कैसे बनाना है, इस बारे में चर्चा करते हैं। Ananya.chat के साथ जुड़ने और सहयोग करना शुरू करने के लिए एक नई चर्चा शुरू करें। यहाँ पर आप जो भी लिखेंगे, वह हर कोई देख पाएगा।