सदस्यसम्भाषणम्:Khokanc

                                             == पुरूषार्थचतुष्टयम् ==

           अस्मिन् संसारे वहवः विषयाः सन्ति । ते पुरूषार्थनाम्ना अविधीयन्ते । फलदृष्ट्या ते च विषया विभक्ताः । केचन् धर्मान्, इतरे अर्थान्, अपरे कामान्, अन्ये परं पुरूषार्थान् प्रतिपादन्ति । चतुर्थस्तु पुरूषार्थेषु धर्मार्थकामाः अनित्याः एवञ्च मोक्षः नित्यम् भवति । 
       धर्मः—
          ‘धृञ्’ धारण-पोषणयोः इत्यस्मात् धातोः ‘मन्’ प्रत्यये कृते धर्मशब्दो निष्पद्यते । अयं धर्मशब्दः धारणार्थं अभिव्यक्ति । धर्मशब्दस्य व्युत्पत्तिः इयं भवति यत्-ध्रियते लोकः अनेन इति धर्मः । धरति धारयति वा लोकं इति धर्मः । ध्रियते लोकः यात्रा निर्वाहार्थं वेति धर्मः । मनुस्मृतौ धर्मस्य दशलक्षणानि विहितानि—
                                 धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
                                 धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ।।
       अर्थः—
            चतुर्षु पुरुषार्थेषु द्वितीयपुरुषार्थः भवति अर्थः । धर्मकामयोः मूलम् अर्थः । अर्थस्य आवश्यकता सर्वदा वर्त्तते । यतः सुखस्य कारणं धनम् । धनस्य मूलम् अर्थः । कामान्दकनीतिशास्त्रे दृश्यते यत्—
                                 धर्मात् अर्थो अर्थतः कामः कामात् सुखः फलोदयः ।
                                 आत्मनहन्तितां हत्वा युक्तयो न निसेवते ।।
       कामः—
            ‘काम्यते इति कामः’ इति अनया व्युत्पत्या विषयैः सह इन्द्रियाणां सम्पर्केण उत्पन्नं मानसिक सुखम् एव कामः । त्वक्-जिह्वा-कर्ण-नासिकादि ज्ञानेन्द्रिय पञ्चकैः शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धान् विषयान् भूक्ते जीवः । तेन जन्यम् इन्द्रियं सुखं कामः । महाभारते उक्तं यत्—
                                 इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ।
                                 विषये वर्त्तमानानां या प्रितिः उपजायेत ।।
       मोक्षः—
           चतुर्षु-पुरुषार्थेषु मोक्ष एव चतुर्थः परमः च । तद्यता वेदान्त-परिभाषायाम्-इह खलु धर्मार्थकाममोक्षेषु चतुर्विध पुरुषार्थेषु मोक्ष एव परम पुरुषार्थः । मुच्यते येन सर्वेभ्यः दुःख बन्धनादिभ्यः स मोक्षः इति । अर्थात् यत् पदं जीवः आध्यात्मिकादि दःखेभ्यः विमुक्तो भवति स मोक्षः । मनुस्मृतौ मनुना उक्तम् यत्— ‘जीवः त्रीणिर्णानि अपाकृत्य मनः निवेसयेत्’ इति ।

Start a discussion with Khokanc