सदस्यसम्भाषणम्:Mukherjee Debayan
विषयः योज्यताम्| निहाली | |
|---|---|
| निहाली / नाहली | |
| विस्तारः | भारतदेशः (मध्यप्रदेशः, महाराष्ट्रः) |
| प्रदेशः | खण्डवजनपदः, अमरावती, बुरहानपुर इत्यादयः |
| स्थानीय वक्तारः | २५००-३००० (अनुमानतः, २०२०) (date missing) |
| भाषाकुटुम्बः |
अदृष्टम् (सङ्करभाषा) |
| भाषा कोड् | |
| ISO 639-3 | nll |
| सञ्चिका:Nihali language map.png | |
निहालीभाषा भारतदेशे प्रचलिता एकः अल्पजनभाषा अस्ति। एषा भाषा मध्यप्रदेश-महाराष्ट्रयोः सीमायां वसन्ति आदिवासीजनाः भाषन्ते। निहालीभाषायाः वक्तारः अत्यल्पाः (२५००-३०००) एव भवन्ति। अतः UNESCO संस्थया सा भाषा अत्यन्तं संकटग्रस्ता इति घोषितम्।
परिचयः
[सम्पादयतु]निहाली (Nahali अथवा Nihali) इति भाषा आदिवासीसमुदायेन प्रचलिता अस्ति। एषा भाषा न इन्दो-आर्याणीया, न द्राविडीया, न अपि मुंडाभाषाकुटुम्बे अन्तर्भवति। विद्वांसः एताम् एकस्य प्राचीनस्य भाषाकुलस्य अवशेषरूपेण मन्यन्ते। अन्ये विद्वांसः वदन्ति—एषा एकं लिङ्गुआ मिक्स यत्र कोर्कु, मराठी, हिन्दी, मुंडारी इत्यादिभ्यः शब्दाः बहवः स्वीकृताः।
इतिहासः
[सम्पादयतु]निहालीभाषायाः इतिहासः नितरां गूढः। Grierson, G. A. महोदयः *Linguistic Survey of India* (१९०७) ग्रन्थे प्रथमं तस्य उल्लेखं कृतवान्। तस्य मतम् आसीत् यत् निहालीभाषा प्राचीनस्य आदिवासीजनस्य मौलिकः संस्कृतिपरम्परारूपः।
शताब्द्यन्तरेषु निहालिजनाः कोर्कुजातीयैः सह वसन्तः आसन्। अतः तेषां भाषायां कोर्कुभाषायाः प्रभावः अतीव दृढः। मराठी, हिन्दी, मुंडारी इत्यादिभ्यः अपि शब्दाः अनुविष्टाः। तथापि तस्याः ध्वनिसंरचना, व्याकरणं च स्वातन्त्र्येण तिष्ठति।
भौगोलिकविस्तारः
[सम्पादयतु]एषा भाषा विशेषतः खण्डवजनपदे, अमरावती-जनपदे, बुरहानपुरे च भाष्यते। अल्पग्रामेषु निहालीभाषावक्तारः वसन्ति। नगरेषु गत्वा प्रायः ते मराठीं, हिन्दीं वा प्रयुञ्जते।
भाषिकसंरचना
[सम्पादयतु]निहालीभाषायाः ध्वनिप्रणाली, शब्दकोशः, वाक्यविन्यासः च विशेषाः।
- ध्वनिः – तस्याम् अन्या भाषासु अदृश्याः ध्वनयः दृश्यन्ते।
- शब्दकोशः – ३०-४०% शब्दाः मौलिकाः। अवशिष्टाः कोर्कु, मराठी, हिन्दी, मुंडारीभ्यः गृहीताः।
- वाक्यविन्यासः – SOV (कर्तृ–कर्म–क्रिया) प्रकारः।
- लिपिः – स्वकीयः लेखनपद्धतिः नास्ति। देवनागरीलिपिः (मराठी-हिन्द्याः) उपयोगः दृश्यते।
संस्कृतिः
[सम्पादयतु]निहालिजनाः आदिवासीजनाः ये ग्रामे प्रकृतिसमीपे वसन्ति। कृषिः, कन्दफलसंग्रहः, मृगयाकर्म च तेषां प्रमुखजीविका।
- विवाहसमये गीतनृत्ययोः विशिष्टं स्थानम् अस्ति।
- स्त्रियः विवाहकाले सामूहिकगीतं गायन्ति।
- वृद्धाः पौराणिककथाः, वीरपुरुषाणाम् आख्यानानि, जनपदपुराणानि च शिशुभ्यः कथयन्ति।
साहित्यपरम्परा
[सम्पादयतु]निहालीभाषायाः लिखितसाहित्यं न अस्ति। मौखिकपरम्परा एव प्रमुखा।
- लोकगीतानि कृषिकर्मणि पर्वेषु च गीयन्ते।
- प्रार्थनाश्लोकाः ग्रामदेवताभ्यः, प्रकृतिदेवताभ्यः च अर्प्यन्ते।
- लोककथाः पशुचरित्रकथाः, वृक्षपुराणानि च प्रचलितानि।
यदि मौखिकसाहित्यं न लिख्यते, तर्हि कालान्तरं विनष्टं भविष्यति।
वर्तमानस्थितिः
[सम्पादयतु]अद्य केवलं २५०० जनाः एव निहालीभाषायाः वक्तारः अवशिष्टाः। बालकाः विद्यालयेषु मराठीं, हिन्दीं च पठन्ति। माता-पितरः अपि बालकेभ्यः निहालीं न पाठयन्ति। अतः भाषा नूतनपीढ्यायाम् अप्रचलिता जाता।
UNESCO-संस्थया एषा भाषा critically endangered इति वर्गीकृता।
संरक्षणप्रयासः
[सम्पादयतु]- भाषाविज्ञानिनः निहालीभाषायाः शब्दकोशं, व्याकरणं च लिपिबद्धीकृतवन्तः।
- कतिपयत्र स्थानकेषु स्वभाषायामपि शिक्षणयोजना अस्ति।
- आदिवासीसमाजाः निहालीगीतनृत्यानि प्रदर्शयन्ति येन लोकानां ध्यानम् आकृष्यते।
निष्कर्षः
[सम्पादयतु]निहालीभाषा केवलं भाषारूपेण न दृष्टव्या, किन्तु आदिवासीजनस्य आत्मारूपेण मान्या। यदि सा भाषा विनश्यति, तर्हि तेन सह तेषां संस्कृति:, इतिहासः च अपि लुप्येत। अतः सर्वेभिः मिलित्वा तस्याः संरक्षणे प्रयासः करणीयः।
चित्रम्
[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः
[सम्पादयतु]- Kuiper, F. B. J. (1962). Nahali: A Comparative Study.
- Grierson, G. A. (1907). Linguistic Survey of India.
- UNESCO Atlas of the World’s Languages in Danger.
- Ethnologue: Nihali (nll).
- Shapiro, Michael (1980). “On the Position of Nihali.” International Journal of Dravidian Linguistics.