सदस्यसम्भाषणम्:Omkaar rathore

भूमिका ' क्रिया - प्रसूतानुबन्धनम् ' यत् आङ्ग्ले ' ऑपरेण्ट - कण्डिशनिङ्ग इतिनाना कथ्यते , प्रसिद्धस्य अमेरिकन - मनोवैज्ञानिकस्य प्रोफेसर बी.एफ्.स्किनरस्य उपायनं वर्तते । एतादृशस्य अनुबन्धनस्य अन्तर्गत कश्चन अपेक्षाकृतं स्वतन्त्रपर्यावरणस्य सन्दर्भ प्रबलनस्य समुचितानुप्रयोगेण प्राणिनः व्यवहारस्य नियन्त्रणं क्रियते । आङ्ग्लस्य ' ऑपरेण्ट एवं च हिन्द्या रूपान्तरितं ' क्रियाप्रसूत ' इति पदं परिभाषयितुम् एतत् कथयितुं शक्यते यत् एतेषु तासाम् अनुक्रियाणां समूहः अथवा कार्याणां सञ्चः निहितो वर्तते ये च प्रायेण सदृशपरिणामानां माध्यमेन नियन्त्रिताः क्रियन्ते । एतस्य उदाहरणानि सन्ति : खादन संभाषणं कस्मिंश्चित् विषये विचारणादिकञ्च । अन्यशब्देषु ' ऑपरेण्ट ' इति व्यवहारस्य समानार्थकं मन्तुं शक्यते , किन्तु एतत् एतादृशस्य व्यवहारस्य सूचक न वर्तते यस्मिन् ज्ञातोद्दीपकस्य माध्यमेन अनुक्रिया उद्दीमा भवति । अस्य मुख्य विशेषता इयं वर्तते यत् एतत् कस्यचित् पर्यावरणस्य सन्दर्भ प्राणिनः संक्रियाद्वारा व्यक्तीभूय काञ्चन निश्चितान् परिणामान् जनयति । एतत् उद्दीप्तं न भूत्वा उत्सर्जितं ( emitted ) भवति । येन केनापि विशिष्टोद्दीपकस्य माध्यमेन उत्पन्न क्रियायाः उपरि बलं न प्रदीयते । 6.2 क्रिया - प्रसूत - अनुबन्धनेन तात्पर्यम्  ) पवलोवियनानुबन्धन - विषये अस्माभिः एतत् दृष्टं यत् द्वयोः उद्दीपकयोः साहचर्येण अथवा युग्मनेन प्राणिनि अनुबन्धितानुक्रियायाः उत्पन्नकरणस्य क्षमता विकसिता भवति । इयं सम्पूर्णा प्रक्रिया एकप्रकारेण सक्रिया अभूत्वा निष्क्रिया भवति । ' क्रिया - प्रसूत - अनुबन्धनम् ' इत्यस्मिन् प्राणिनः क्रिया एवं च ततः उत्पन्नाः परिणामाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णाः मन्यन्ते । एतदन्तर्गतं प्राणी सक्रियो भूत्वा अनुक्रियां कर्तुं बाध्यः क्रियते तथा च तया अनुक्रियया प्रसूतपरिणामानाम् अनुसारं तस्य दृढीकरणं क्रियते । स्वीयपरिवारस्य अनौपचारिकप्रसङ्गेषु भवद्भिः दृष्टं स्यात् यत् बालकः कश्चित् नवागन्तुकं नमस्ते इति करोति तथा च भवान् तस्य माता उत पिता इति स्तरेण तस्य एवं व्यवहारेण मुग्धो भूत्वा आस्पर्शनं तथा च पृष्ठे मृदुतया ताडयन्ति । सः भविष्ये अपि ' नमस्ते ' इति अनुक्रियां शिक्षते । अत्र ध्यातव्यं भविष्यति यत् सर्वप्रथमम् ‘ अनुक्रिया ' इतिरूपेण बालकेन ' नमस्ते ' कथनं तदुपरान्तं तस्य परिणामः यथा मात्रा पित्रा वा आस्पर्शनं करतलेन मृदुतया पृष्ठभागे ताडनम् अत्यन्तम् आवश्यकं मन्यते । एवं नबीनानुक्रियाणाम् अधिग्रहणस्य प्रक्रिया एव ' क्रिया - प्रसूत - अनुबन्धनम् ' इति नाम्रा अभिज्ञायते । अस्याः धारणायाः सम्बन्धे विस्तृतज्ञानम् अग्रे प्रदत्तं वर्तते । स्किनरदृष्ट्या अधिकांशः मानवीयव्यवहारः ' क्रिया - प्रसूत - प्रबलनम् ' परिणामः मन्तव्यः । तस्यानुसारं वयं जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे विशेषतः शिक्षणस्य एवं च प्रशिक्षणस्य अन्तर्गतं व्यक्तेः व्यवहारे परिवर्तनानयनाय नवीनानुक्रियाणां सम्भावनानां वर्धनाय ' प्रबलपरिणामानां व्यवस्था क्रियते । स्किनरः अयं मनुते यत् " प्राणिना स्वयम् अथवा बाह्यवस्तूनां तथा च बाह्यतत्त्वानां सन्दर्भे व्यक्तं तस्य सम्पूर्णा तथा चक्षमतायाः आंशिकगतिं व्यवहारः इति कथनीयः वर्तते । " 18 एतत् एव कारणं यत् असो व्यवहारस्य व्याख्यायाः अथवा तस्य भविष्यकथनस्य विषये कस्यचित् सिद्धान्तस्य प्रयोगकरणस्य पक्षे न वर्तते । क्रिया - प्रसूतः एवं च नैमित्तिकानुबन्धनम् अधिगममनोविज्ञानस्य प्रयोगात्मकसाहित्यस्य विलोकनेन एतत् ज्ञातं भविष्यति यत् ' क्लासिकी ' क्रिया - प्रसूतः ( ऑपरेण्ट ) तथा च नैमित्तिक ( इन्स्टुमेण्टल ) -अनुबन्धनस्य विधिषु धारणासु च पर्याप्तम् अन्तरं वर्तते । क्लासिकी अथवा उद्दीपकप्रसूत - अनुबन्धने प्रयोगकर्तुः अधीनं ज्ञातोद्दीपकस्य माध्यमेन विश्वस्तरूपेण अनुक्रिया उत्पन्ना भवति । तथा च एकस्य उद्दीपकस्य अपरेण उद्दीपकेन सह युग्मनं महत्त्वपूर्णं भवति । अस्यां सम्पूर्णायां परिस्थिती अनानुबन्धितोद्दीपकस्य अनुबन्धितोद्दीपके हस्तान्तरणं साहचर्यात्मकसंयोजनस्य माध्यमेन सम्पन्नं भवति । नैमित्तिकानुबन्धनस्य अन्तर्गतम् अधिगमकर्ता प्राणिनः व्यवहारः रूपये सीमितः क्रियते । प्रथमः, अधिगमकर्ता एतादृश्यां परिस्थितौ स्थाप्यते यत्र तेन अनुक्रियायाः उत्पत्रकरणस्य स्वतन्त्रता उपकरणम् अथवा स्पष्टतया निर्दिष्टविकल्पानां माध्यमेन सीमितो जायेत । द्वितीयः , अधिगमप्रक्रियायाः अध्ययनं प्रयोगकर्तृभिः आयोजितप्रयासाणां माध्यमेन क्रियते । एवं प्रयोगकर्ता प्राणिनं कस्याञ्चित् विशेषपरिस्थिती स्थाप्यते , तस्मै प्रदत्तविकल्पेषु कस्यचित् एकस्य चयनाय अवसरः प्रदीयते । चितानां विकल्पानामनुसारं तस्मै प्रबलनं प्रददाति तथा च अनुक्रियायाः आधारेण प्रयासस्य परिसमाप्तिं करोति। एतत् विपरीतं क्रिया-प्रसूत -अनुबन्धने प्राणिना स्वीयेच्छानुसारम् अनुक्रियोत्पन्नकरणस्य स्वतन्त्रता भवति । अत्र स्मरणीयं भविष्यति यत् प्रयोगकर्ता प्राणिनः व्यवहारं प्रबलनस्य अनुप्रयोगेण नियन्त्रितं करोति । एवं यथा पूर्वमेव इङ्गितं कृतं वर्तते यत् क्रिया - प्रसूत - अनुबन्धनस्य अन्तर्गत प्राणिनः व्यवहारः उत्सर्जः भवति न तु उद्दीपः नैमित्तिकानुबन्धने प्राणिनः प्रयासस्य प्रारम्भिकतां प्रयोगकर्ता निर्धारयति । तथा च तस्य अन्तं प्राणी स्वयं यद्यपि क्रिया - प्रसूत - अनुबन्धने प्रयासस्य प्रारम्भः तथा च अन्तः द्वयमपि प्राणिषु आश्रितो भवतः । अतः इयं प्रक्रिया अधिगमका प्राणिना नियन्त्रिता ' मन्यते । अग्रे प्रदत्ते आरेखे नैमित्तिकानुबन्धनस्य प्रक्रिया प्रदर्शिता वर्तते , यत् मूलतः क्रिया प्रसूतानुबन्धनस्य प्रणालेः परिसूचकः वर्तते : अनुक्रियायाः पश्चात् भोजनम् अर्थात् पुरस्कार ( प्रबलनस्य ) प्राप्तिः जायते तर्हि भविष्ये अपि अस्याः अनुक्रियायाः घटनस्य सम्भावना संवर्धयिष्यते । एतादृशाय शिक्षणाय नैमित्तिकानुबन्धनस्य अथवा चयनात्मकाधिगमस्य (संज्ञा प्रदीयते ।

स्किनरस्य क्रियाप्रसूत – अनुबन्धनम्