सन्देशमिष्टान्नम्
सन्देशमिष्टान्न (बङ्गलाभाषायां: कौण्ड शोण्डेश) भारतीय उपमहाद्वीपस्य पूर्वभागे बङ्गालप्रदेशात् उत्पद्यमानं मिष्टान्नं दुग्धशर्करेण च निर्मितम् अस्ति ।[१] केषुचित् संदेशस्य व्यञ्जनेषु क्षीरस्य एव स्थाने छेना अथवा पनीर (यत् क्षीरं दधि कृत्वा तस्मात् मृत्तिकां पृथक् कृत्वा निर्मितं भवति) इत्यस्य प्रयोगः आह्वयन्ति ।[२] ढाकाप्रदेशे केचन जनाः प्राणहरा (अक्षरशः 'हृदयचोर') इति विविधं सन्देशं निर्मान्ति यत् मृदुतरं भवति, मावा-दधिना च निर्मितं भवति ।[३] बसिरहट् कचागोल्लासंदेशस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट्या बसिरहट्-नगरस्य अस्य कचागोल्ला-निर्माणस्य संस्कृतिः प्रायः ४०० वर्षाणि पुराणी इति दृश्यते ।[४] गुप्तपरातः गुपो अथवा गुफोशैल्याः सदेशः केभ्यः "बङ्गस्य प्रथमः ब्राण्डेड् मिष्टान्नः" इति मन्यते ।
इतिहास:
[सम्पादयतु]सन्देश इति नाम्ना मधुरव्यञ्जनस्य उल्लेखः मध्ययुगीनबङ्गलासाहित्ये अस्ति, यत्र कृत्तिबासस्य रामायणं, चैतन्यमहाप्रभुस्य गीतं च अस्ति । परन्तु अस्य मूलव्यञ्जनस्य सामग्रीः न ज्ञायते ।[६] अयं व्यञ्जनः अधिकतया ठोस-खीरेण निर्मितः आसीत्, अतः आधुनिक-छेना-आधारित-संदेशात् भिन्नः आसीत् ।[५][६]
सन्देशस्य गृहे कोलकातानगरस्य लोकप्रियतमानां मिष्टान्नस्य दुकानेषु अन्यतमः भीमचन्द्रनागः १८२६ तमे वर्षे बोवबाजारे पारणचन्द्रनागेन स्थापितः । कदा सम्यक् संदेशः मुख्यतया खीर-आधारित-मिष्टान्नस्य स्थाने छेना-आधारित-मिष्टान्नस्य उल्लेखं कर्तुं आरब्धवान् इति निर्धारयितुं कठिनम् । परन्तु १९ शताब्द्याः उत्तरार्धपर्यन्तं सादेशः सामान्यतया छेना-आधारित-मिष्टान्नं निर्दिशति स्म इति ज्ञायते ।[७]
निर्माणम्
[सम्पादयतु]सन्देशः छेना अथवा पनीरस्य उपयोगेन निर्मीयते। बङ्गप्रदेशे सर्वाधिकसरलरूपेण निर्मीयमानः सन्देशप्रकारः माखा-सन्देशः (माखा; मर्दितः अथवा मिश्रितः) इति प्रसिद्धः। अयं छेनायाः सह अल्पमात्रया शर्करां योजयित्वा मन्दाग्नौ पाच्यते। यदा तस्य गोलकाकाराः खण्डाः निर्मीयन्ते तदा सः काच्चागोल्ला (काच्चा = अपक्वः, गोल्ला = गोलकः) इति कथ्यते।
अधिकपरिष्कृतस्य सन्देशस्य निर्माणार्थं छेनां शोषयित्वा पीड्यते, ततः फलरसैः वा फलस्वादैः संयुक्ता क्रियते। कदाचित् वर्णद्रव्याणि अपि योज्यन्ते तथा विविधशैल्याः अवलम्ब्य पाच्यते। अन्यदा अयं शर्करापाकेण पूर्यते, नारिकेलक्षीरेण अथवा क्षीरेण मिश्र्यते च। शङ्खः, हस्ती, मत्स्यः इत्यादीनि विविधानि रूपाणि अपि अस्य निर्मितौ प्रयुज्यन्ते।
आवश्यकद्रव्याणि
[सम्पादयतु]सन्देशनिर्माणे प्रयुज्यमानानि प्रमुखद्रव्याणि
दुग्धम् (पूर्णस्निग्धयुक्तम्) — छेनानिर्माणार्थम्।
शर्करा अथवा गुडः — माधुर्यस्य कृते।
निम्बूकरसः अथवा सिरका — दुग्धविदारणार्थम्।
वैकल्पिकानि अथवा अतिरिक्तद्रव्याणि
[सम्पादयतु]एला-चूर्णम् — सुगन्धस्वादयोः कृते।
गुलाबजलम् अथवा केवडाजलम् — सुगन्धार्थम्।
केसरम् — वर्णविशेषस्वादयोः कृते।
सङ्घनितदुग्धम् अथवा मावा/खोवा — केषुचित् प्रादेशिकप्रकारेषु प्रयुज्यते।
पनीरम् अथवा दधि — विशेषसन्देशप्रकारेषु प्रयुज्यते।
नलेन-गुडः (खर्जूरगुडः) — बाङ्गालीशैल्यां निर्मितेषु सन्देशेषु लोकप्रियः।
शुष्कफलानि (पिस्ता, काजू, बादामादयः) — अलङ्करणार्थम्।
फलरसः अथवा फलमज्जा (आम्रं, स्ट्रॉबेरी, नारिकेलम्, अनानासः इत्यादयः) — आधुनिकस्वादयुक्तेषु सन्देशेषु प्रयुज्यते।[८]
चित्रम्
[सम्पादयतु]- सन्देशस्य प्रकाराणी
दिलखुश सन्देशः
भापा सन्देशः
अमृतकुम्भा सन्देश
नोलेन सन्देशः
सन्देशः
जलभरा सन्देशः
शर्करारहितः सन्देशः - कोलकाता
सन्देशः - दम दम
चकलेट सन्देशः
सन्देश
आबर खाबो सन्देश
बटरस्कच आइस क्रिम सन्देशः - राजारहाट, परगनास
अलङ्कारिकाकृतिषु विनिर्मिताः सन्देशमिष्टान्नाः
सान्दर्भाः
[सम्पादयतु]- ↑ The Oxford Companion to Sugar and Sweets. Oxford University Press. 1 April 2015. pp. 592–. ISBN 978-0-19-931361-7.
- ↑ Sinha, Nirmal (2007). "Chhana". In Hui, Y. H. Handbook of Food Products Manufacturing, 2 Volume Set 2. John Wiley & Sons. p. 643. ISBN 978-0-470-11354-7.
- ↑ Albala, Ken, ed. (2011). Food Cultures of the World Encyclopedia 1. Santa Barbara, Cal.: Greenwood. p. 34. ISBN 978-0-313-37627-6.
- ↑ "বসিরহাটের কাঁচাগোল্লার জন্য জিআই ট্যাগের দাবি, সরব মিষ্টি ব্যবসায়ীরা" (in Bengali). News18 Bengali. 2 December 2024. Archived from the original on 3 March 2024. आह्रियत 14 March 2025.
- ↑ Walker, Harlan, ed. (2000). Milk - Beyond the Dairy: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 1999. Oxford Symposium. p. 57. ISBN 978-1-903018-06-4.
- ↑ Krondl, Michael (2011). Sweet Invention: A History of Dessert. Chicago Review Press. pp. 55–59. ISBN 978-1-55652-954-2.
- ↑ Banerji, Chitrita (2006). The Hour of the Goddess: Memories of Women, Food, and Ritual in Bengal. Penguin. p. 120. ISBN 978-0-14-400142-2. Unknown parameter
|orig-year=ignored (help) - ↑ "Sandesh Recipe". indianhealthyrecipes. August 31, 2022.