साङ्गानेर:

साङ्गानेर: इति राजस्थानराज्यस्य राजधान्याः जयपुरनगरात् १६ कि. मी. दक्षिणदिशि स्थितं नगरम् अस्ति । जयपुर-नगरं त्रयोदश उपविभागेषु विभक्त: , येषु साङ्गानेरः अन्यतमः अस्ति। इदं नगरं वस्त्रमुद्रणस्य, हस्तनिर्मितपत्र-उद्योगस्य, जैनमन्दिराणां च कृते प्रसिद्धम् अस्ति। साङ्गानेर-मुद्रासु प्रायः श्वेतपृष्ठभूमौ मुद्रितानि विशिष्टानि उज्ज्वलवर्णानां प्रतिरूपाणि भवन्ति।

हस्तनिर्मितकर्गद-उद्योगस्य मूलम् 1728 तमे वर्षे महाराजस्य सवाई-जयसिंह-द्वितीयस्य समये प्राप्तम् । साङ्गानेर-नगरे प्रायः दश हस्तनिर्मित-कर्गद-उद्योगाः सन्ति। राज्यसभायाः सदस्यः 'कृष्णलाल वल्मीकिः' अपि साङ्गानेर-नगरात् आसीत्। इदं नगरं राजस्थानस्य विधानसभायां भागं वहति, साङ्गानेर-नगरस्य वर्तमानविधायकः भजनलालशर्मा अपि राजस्थानस्य मुख्यमन्त्री अस्ति।

अस्य नगरस्य समीपे प्रतापनगरम् अस्ति, यत् बृहत्तमेषु राजस्थानगृहनिर्माण-मण्डलस्य उपनिवेशेषु अन्यतम: अस्ति, तथैव ई. पी. ऐ. पी. (निर्यातप्रवर्धन-औद्योगिक-उद्यानम्) सीतापुरम् अपि अस्ति। 'मुहाना-मण्डी' नगरात् षड् कि. मी. दूरे अस्ति। 

आधारभूतसंरचना

जयपुर-विमानस्थानकं साङ्गनेर्-नगरे स्थितम् अस्ति। चरणसिंह-राष्ट्रिय-कृषि-विपणन-संस्था (एन्. ऐ. ए. एम्.) तथा भारतीय-स्वास्थ्य-प्रबन्धन-अनुसन्धान-संस्था (ऐ. ऐ. एच्. एम्. आर्.) इति, साङ्गानेर-नगरे द्वापि स्तः ।

'साङ्गानेर' इत्यस्य वस्त्राणि

साङ्गानेर-मुद्रणानां इतिहासः प्रायः ५००वर्षप्राचीनः अस्ति। एते मुद्रितानि १६ तः १७ शताब्दयोः मध्ये उत्पादितं, १८०० तमे वर्षपर्यन्तं साङ्गानेर-नगरे खण्डमुद्रण-वस्त्राणां सुस्थापितं उत्पादनगृहम् आसीत्।

साङ्गानेरी-मुद्रकाः स्वकीयेभ्यः सूक्ष्म-विन्यासानां कृते प्रसिद्धाः सन्ति। मूलतः श्वेताश्वेत-वस्त्रेषु वा मुद्रणानि निर्मितानि आसन्, तथापि सद्यः एव अधिकवर्णयुक्ताः वस्त्राणि अपि प्रायोगिकरूपेण आधाररूपेण प्रयुक्तानि सन्ति।

मुद्रणेषु प्रायः सूक्ष्म-पुष्प-प्रतिरूपाणि वा रूपाणि वा दृश्यन्ते, ये सामान्यतया 'बुट्टा' इति नाम्ना प्रसिद्धाः भवन्ति। पुष्पपत्राणां च विस्तृतविवरणं साङ्गानेर-नगरे एव वर्तते।

अद्यत्वे अस्य नगरस्य वस्त्र-विपणिः पारम्परिक-आधुनिक-मुद्रणशैल्याः अद्वितीय-मिश्रणस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति। एतस्मात् लक्ष्याय साङ्गानेर-नगरं 2010 तमे वर्षे वैश्विकपदार्थसंसूचकः ((GI) tag) प्राप्नोत्।

ऐतिहासिकस्थलानि

 साङ्गानेर-नगरं, रक्तशिलाभिः निर्मितस्य अत्यन्तं प्राचीनस्य जैनमन्दिरस्य कारणात् जैनसमुदायस्य प्रसिद्धं तीर्थस्थलं अस्ति। साङ्गानेर-नगरस्य प्राचीनम् श्रीदिगम्बर-जैनमन्दिरम् जयपुरतः 16 कि. मी. दूरे अस्ति। अस्मिन् मन्दिरे प्रधानदेवः आदिनाथ: (ऋषभदेवः) अस्ति। साङ्गानेर-नगरस्य श्री-दिगम्बर-जैन-मन्दिरे उत्तमानि उत्कीर्णानि सन्ति यानि मौण्ट्-अबू इत्यस्य दिलवारा-देवालयैः तुलनीयाः सन्ति, ये अनेकेषु -चरणेषु निर्मिताः सन्ति। अस्य मन्दिरस्य कार्यं श. सं. १० शताब्द्यां पूर्णः अभवत्, यत् तोरणेषु एकस्मिन् वि. सं. 1011 इत्यस्य शिलालेखेन ज्ञायते। अत्र अष्ट नभस्पृष्टा:-उच्चाः शिखराः सन्ति, अन्तः गर्भगृहम् च शिलामन्दिरम् अस्ति।

मन्दिरे भूमिगतभागस्य मध्ये यक्षेन रक्षितं प्राचीनं लघुमन्दिरं स्थितम् अस्ति।पवित्रमन्दिरस्य सप्त भूमिगततलाः सन्ति।ये पुरातनधर्मप्रत्ययानां कारणात् पिहिताः सन्ति, आगन्तुकाः तान् द्रष्टुं न अर्हन्ति । कथ्यते यत् केवलं बालयतितपस्वीदिगम्बरसाधुः एव तस्मिन् प्रविश्य अस्य भूमिगतमन्दिरस्य मूर्तिं सीमितकालं यावत् बहिः आनेतुं समर्थः अस्ति, यत् पूर्वं घोषितं भवति। एवं भक्तानां दर्शनार्थं बहिः आनीताः मूर्तय: , पुनः अन्तः अवश्यं स्थापनीयः। आचार्यविद्यासागर: इत्यस्य शिष्यः मुनिसुधासागर: भूमिगततलानां दर्शनसमये अस्य मन्दिरस्य प्रकाशः कृतवान् । सः पञ्चलक्षाधिकानां जैनशिष्याणां उपस्थितौ भूमिगततलात् बहुमूल्यं, पूर्वं कदापि न दृष्टं, एतादृशाः जैनमूर्तय: आनयत् ।[१]

सः उदघोषयत् यत् सः धनस्य रक्षणार्थं तत्र स्थितेषु सर्परूपेण अनेकाः यक्षान् सम्मुखीकृतवान् तथा च सामान्यजनाः रक्षकदेवतानां अनुमतिं विना भूतलम् आगन्तुं न शक्नुवन्ति इति। मूर्तिम् आनयन् पुनः स्थापनस्य च प्रक्रिया विविधासु दूरदर्शन-वाहिन्यां प्रत्यक्षप्रसारिता, प्रसारमाध्यमैः व्यापकरूपेण आवृता च। [उद्धरणम् आवश्यकम्]^{[उद्धरणं वाञ्छितम्]}