“अद्यत्वे बङ्कानां कृते ऋणजोखिमः किमर्थं बृहत्तमः जोखिमः अस्ति।”

“अद्यत्वे बङ्कानां कृते ऋणजोखिमः किमर्थं बृहत्तमः जोखिमः अस्ति।”

ऋणजोखिमः एकः मौलिकः आव्हानः अस्ति यस्य सामना सम्पूर्णे विश्वे बङ्काः कुर्वन्ति, तथा च व्यक्तिनां, व्यवसायानां, सर्वकाराणां च ऋणनिधिषु वर्धमाननिर्भरतायाः कारणात् अन्तिमेषु वर्षेषु अस्य महत्त्वं अधिकं वर्धितम् अस्ति ऋणजोखिमः अस्य सम्भावनायाः अभिप्रायः अस्ति यत् ऋणग्राहकः बैंकात् ऋणं गृहीतं धनं समये न दातुं शक्नोति अथवा सर्वथा न दातुं शक्नोति । यतो हि ऋणदानं अधिकांशवित्तीयसंस्थानां मूलकार्यं भवति, अतः पुनर्भुक्तिषु कोऽपि व्यवधानः न केवलं बङ्कानां लाभप्रदतां अपितु तेषां दीर्घकालीनवित्तीयस्थिरतां अपि प्रभावितं करोति यदा कश्चन बैंकः धनं ऋणं ददाति तदा ऋणग्राहकः मूलधनस्य व्याजस्य च नियमितरूपेण भुक्तिं कर्तुं अपेक्षते । एते पुनर्भुक्तिः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अस्ति यतोहि ते बङ्कानां कृते अर्जनस्य प्राथमिकस्रोतस्य प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति । यदा ऋणग्राहकाः परिशोधनं कर्तुं असफलाः भवन्ति तदा सम्पूर्णा व्यवस्था दुर्बलतां प्रारभते, अतः एव अद्यत्वे बैंकक्षेत्रस्य सम्मुखे ऋणजोखिमः बृहत्तमः जोखिमः इति व्यापकरूपेण स्वीकृतः अस्ति

ऋणजोखिमः किमर्थम् एतावत् खतरनाकः इति अवगन्तुं बङ्काः कथं कार्यं कुर्वन्ति इति ज्ञातुं महत्त्वपूर्णम् । ग्राहकैः निक्षिप्तं धनं बङ्काः निष्क्रियं न स्थापयन्ति। अपितु ते व्यक्तिभ्यः, व्यापारेभ्यः, निगमेभ्यः, उद्योगेभ्यः, सर्वकारेभ्यः अपि ऋणं दातुं तस्य उपयोगं कुर्वन्ति । अस्य अर्थः अस्ति यत् बैंकस्य अधिकांशं आयं ऋणव्याजात् आगच्छति । यदि ऋणग्राहकः ऋणं न ददाति तर्हि बैंकस्य न केवलं अपेक्षितव्याजस्य हानिः भवति अपितु ऋणं दत्तस्य मुख्यधनस्य हानिः अपि भवति । एतेन प्रत्यक्षवित्तीयहानिः भवति यत् अन्यप्रकारस्य जोखिमानां अपेक्षया बहु अधिकं गम्भीरं भवति, यथा विपण्यजोखिमः अथवा परिचालनजोखिमः । विपण्यस्य उतार-चढावस्य विपरीतम् ये कालान्तरे स्वयमेव सम्यक् कर्तुं शक्नुवन्ति, अथवा परिचालनविषयाणां विपरीतम्, येषां समाधानं उत्तमप्रणालीद्वारा कर्तुं शक्यते, ऋणस्य चूकः स्थायीहानिम् उत्पद्यते अत एव ऋणजोखिमः बैंकस्य आयप्रतिरूपस्य हृदयं प्रहरति, येन विश्वस्य बङ्कानां कृते महत्त्वपूर्णं जोखिमं भवति ।

ऋणजोखिमस्य बृहत्तमः जोखिमः इति अन्यत् कारणं भवति यत् तस्य प्रभावः बैंकस्य सम्पत्तिगुणवत्तायां भवति । बैंके ऋणं सम्पत्तिरूपेण व्यवह्रियते । यदा ऋणग्राहकाः नियमितरूपेण परिशोधयन्ति तदा सम्पत्तिः दृढा एव तिष्ठति । परन्तु यदा ऋणं दुष्टं भवति तदा ते यत् Non-Performing Assets (NPAs) इति प्रसिद्धाः भवन्ति । नवतिदिनाधिकं यावत् अदत्तं ऋणं एनपीए इति वर्गीकृतं भवति । उच्च-एनपीए-इत्यनेन बैंकस्य तुलनपत्रं दुर्बलं भवति, तस्य अर्जनक्षमता न्यूनीकरोति, दुर्बलवित्तीयस्वास्थ्यं च प्रतिबिम्बयति । भारतसदृशेषु देशेषु उच्च एनपीए प्रमुखः विषयः अभवत्, विशेषतः २०१३ तः २०१८ पर्यन्तं कालखण्डे, यदा निगमस्य डिफॉल्ट्-अवस्थायां बैंक-व्यवस्थायां विशालः संकटः उत्पन्नः सम्भाव्यऋणहानिः आच्छादयितुं बङ्कैः बृहत् धनराशिः प्रावधानरूपेण विनियोजितव्यः आसीत् । एतत् प्रावधानं लाभं न्यूनीकरोति यतोहि बैंकेन ऋणार्थं वा निवेशार्थं वा धनस्य उपयोगस्य स्थाने धनस्य संग्रहणं करणीयम् । एवं वर्धमानः ऋणजोखिमः प्रत्यक्षतया बैंकस्य लाभप्रदतां न्यूनीकरोति, तस्य वृद्धिं च मन्दं करोति ।

ऋणजोखिमः व्यापक अर्थव्यवस्थायां श्रृङ्खलाप्रतिक्रिया अपि सृजति । यदा बङ्काः उच्चऋणविफलतायाः सामनां कुर्वन्ति तदा ते नूतनं ऋणं दातुं अधिकं सावधानाः भवन्ति । एतेन व्यक्तिगतऋणं इच्छन्तः व्यक्तिः, विस्तारार्थं धनस्य आवश्यकतां विद्यमानाः व्यवसायाः, नूतनानां उद्यमानाम् योजनां कुर्वन्तः उद्यमिनः च प्रभाविताः भवन्ति । ऋणदानस्य न्यूनता आर्थिकवृद्धिं मन्दं करोति यतोहि न्यूनाः जनाः उपभोगाय वा निवेशाय वा धनं ऋणं ग्रहीतुं शक्नुवन्ति । यदा व्यवसायाः ऋणं न प्राप्नुवन्ति तदा ते नियुक्तौ, विस्तारं, उत्पादनं च विलम्बयन्ति । अनेन रोजगारसृजनं न्यूनं भवति, आर्थिकविकासः मन्दः भवति । अतः ऋणजोखिमस्य प्रभावः केवलं बङ्केषु एव सीमितः नास्ति; सम्पूर्णे आर्थिकव्यवस्थायां प्रसरति । एतेन स्पष्टतया ज्ञायते यत् कस्मिन् अपि देशे वित्तीय-आर्थिक-स्थिरतां निर्वाहयितुम् ऋण-जोखिमस्य प्रबन्धनं किमर्थं महत्त्वपूर्णम् अस्ति ।

ऋणजोखिमवर्धनार्थं आर्थिकस्थितीनां अपि प्रमुखा भूमिका भवति । यदा अर्थव्यवस्था सुदृढा भवति तदा जनानां कार्याणि स्थिराः भवन्ति, व्यवसायाः लाभं अर्जयन्ति, ऋणस्य परिशोधनं च सुकरं भवति । परन्तु आर्थिकमन्दतायाः, मन्दतायाः, उच्चमहङ्गानि वा कालखण्डेषु पुनर्भुक्तिक्षमता दुर्बलतां प्राप्नोति । यथा - कार्यहानिः, वेतनस्य कटौती, व्यापारस्य बन्दीकरणं, उपभोक्तृव्ययस्य न्यूनता च ऋणग्राहिणां कृते समये एव ऋणं दातुं कठिनं कर्तुं शक्नुवन्ति । एतेन ऋणजोखिमः वर्धते यतोहि पूर्वं उत्तमं पुनर्भुक्ति-अभिलेखं विद्यमानाः ऋणग्राहकाः अपि ईएमआई-अनुपलब्धतां आरभन्ते । बाह्यघटना ऋणजोखिमं कथं वर्धयति इति कोविड्-१९ महामारी एकं सम्यक् उदाहरणम् आसीत् । तालाबन्दीकाले बहवः व्यक्तिः स्वस्य आयस्य हानिः अभवत् तथा च बहवः व्यवसायाः संघर्षं कृतवन्तः, येन ऋणपुनर्गठनस्य वृद्धिः अभवत्, ऋणस्य च ऋणस्य जोखिमः अपि अभवत् विश्वस्य बङ्कैः एनपीए-मध्ये महत्त्वपूर्णवृद्धेः सज्जता कर्तव्या आसीत्, येन पुनः सिद्धं जातं यत् ऋणजोखिमः आर्थिक-अनिश्चिततायाः कारणेन बहुधा प्रभावितः अस्ति ।

अन्यः प्रमुखः कारकः यः ऋणजोखिमस्य वर्धने योगदानं ददाति सः असुरक्षितऋणानां तीव्रवृद्धिः अस्ति । अद्यत्वे बहवः जनाः क्रेडिट् कार्ड्, व्यक्तिगतऋणं, क्रयण-अधुना-पश्चात्-देयता-योजना, अन्येषु च अल्पकालीनऋणग्रहणेषु आश्रिताः सन्ति । एतेषु ऋणेषु जमानतस्य आवश्यकता नास्ति, यस्य अर्थः अस्ति यत् यदि ऋणग्राहकः परिशोधनं न करोति तर्हि बैंकस्य राशिं पुनः प्राप्तुं सम्पत्तिः नास्ति । अङ्कीयऋणस्य उदयेन ऋणानां प्रवेशः अपि अविश्वसनीयतया सुलभः अभवत् । अनेकाः वित्तीयप्रौद्योगिकी (FinTech) कम्पनयः न्यूनतमदस्तावेजैः सह तत्क्षणं ऋणं ददति । यद्यपि एतत् ग्राहकानाम् कृते सुलभं भवति तथापि एतत् तेषां जनानां कृते ऋणं दातुं सम्भावना अपि वर्धयति येषां प्रतिदेयतायां आर्थिकक्षमता न स्यात् । अङ्कीयऋणानां प्रायः उच्चाः डिफॉल्ट् दराः भवन्ति यतोहि ते गहनऋणमूल्यांकनं विना शीघ्रमेव दीयन्ते । अतः आधुनिकऋणप्रणाल्याः वित्तीयसंस्थानां समग्रऋणजोखिमः वर्धितः अस्ति ।

ऋणग्राहकानाम् आधुनिकपीढीयां व्यवहारपरिवर्तनस्य कारणेन ऋणजोखिमः अपि वर्धते । पूर्वजन्मनां तुलने अद्यत्वे जनाः ऋणं ग्रहीतुं अधिकं सहजतां प्राप्नुवन्ति । ते प्रायः यात्रा, उपकरणं, विवाहं, विलासक्रयणं इत्यादीनां जीवनशैल्याः प्रयोजनार्थं ऋणं गृह्णन्ति । एतेन उपभोगः वर्धते तथापि अतिऋणस्य सम्भावना अपि वर्धते । अनेकाः ऋणग्राहकाः अन्ते ऋणस्य परिशोधनात् अधिकं ऋणं गृह्णन्ति, येन ऋणस्य चक्रं निर्मीयते यत् अन्ते ऋणं न भवति । वित्तीयसाक्षरता, बजटस्य अभावः, व्याजदराणां दुर्बोधता च अपि पुनर्भुक्तिविफलतायाः कारणं भवति । एते सर्वे कारकाः ऋणजोखिमं बङ्कानां सम्मुखीभवन्ति ।

व्यक्तिगतऋणग्राहकानाम् अतिरिक्तं निगमऋणग्राहकाः अपि महत्त्वपूर्णं ऋणजोखिमं जनयन्ति । बृहत्कम्पनयः प्रायः विस्ताराय, आधारभूतसंरचनायाः, व्यापारसञ्चालनाय वा महतीं धनं ऋणं गृह्णन्ति । यदि एताः कम्पनयः असफलाः भवन्ति अथवा हानिः भवति तर्हि तस्य प्रभावः बङ्केषु महती भवति यतोहि तत्र प्रवृत्ताः ऋणमूल्यानि अत्यन्तं उच्चानि भवन्ति । भारते विजयमाल्यायाः किङ्ग्फिशर्-विमानसेवायाः अथवा नीरवमोदी-इत्यस्य बैंक-धोखाधड़ी-सम्बद्धानां बहूनां सुप्रसिद्धानां निगम-फॉल्ट्-प्रकरणानाम् कारणेन सहस्राणि कोटि-रूप्यकाणां हानिः अभवत् एते उच्च-प्रोफाइल-प्रकरणाः प्रकाशयन्ति यत् यदा बृहत्-ऋणग्राहकाः ऋणं न स्वीकुर्वन्ति तदा ऋण-जोखिमः कियत् खतरनाकः भवति । लघुव्यक्तिगतऋणानां विपरीतम्, येषु लघुहानिः भवितुम् अर्हति, निगमऋणस्य चूकः बैंकस्य वित्तीयस्वास्थ्यस्य भृशं क्षतिं कर्तुं शक्नोति ।

ऋणजोखिमस्य मूल्याङ्कनार्थं प्रबन्धनार्थं च बङ्काः अनेकाः पद्धतयः उपयुञ्जते, परन्तु तस्य पूर्णतया निराकरणं असम्भवम् । ऋणं दातुं पूर्वं बङ्काः ऋणग्राहकस्य ऋणाङ्कस्य, आयस्य स्थिरतायाः, वित्तीयव्यवहारस्य, रोजगारस्य इतिहासस्य, जमानतस्य, पुनर्भुक्तिक्षमतायाः च आकलनं कुर्वन्ति । कम्पनीनां वित्तीयबलस्य मूल्याङ्कनार्थं ते CRISIL, ICRA, Moody’s इत्यादीनां ऋणमूल्यांकनसंस्थानां उपरि अपि अवलम्बन्ते । आधुनिकबैङ्काः कृत्रिमबुद्धेः उन्नतसॉफ्टवेयरस्य च उपयोगं कुर्वन्ति येन जोखिमप्रतिमानस्य विश्लेषणं भवति तथा च पूर्वचेतावनीचिह्नानां पहिचानः भवति । यथा, भुक्तिषु बहुधा विलम्बः, ऋणस्कोरस्य पतनं, वित्तीयव्यवहारस्य आकस्मिकपरिवर्तनं वा भविष्ये ऋणग्राहकः ऋणं दातुं शक्नोति इति सूचकाः सन्ति एतेषां चेतावनीसंकेतानां निरीक्षणेन बङ्काः स्वस्य रक्षणार्थं प्रयतन्ते । परन्तु परिष्कृतप्रौद्योगिक्या अपि मानवव्यवहारस्य अथवा आर्थिकस्य अनिश्चिततायाः पूर्वानुमानं चुनौतीपूर्णं भवति, अतः एव ऋणजोखिमः पूर्णतया परिहर्तुं न शक्यते

भारतीयरिजर्वबैङ्क इत्यादयः नियामकाः अपि ऋणजोखिमस्य नियन्त्रणे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति । आरबीआई इत्यनेन सम्पत्तिवर्गीकरणस्य, प्रावधानस्य, ऋणस्य वसूलीस्य, पुनर्गठनस्य च कठोरमार्गदर्शिकाः कार्यान्विताः सन्ति । बङ्कैः ऋणानां वर्गीकरणं तेषां पुनर्भुक्तिप्रदर्शनस्य आधारेण करणीयम्, भविष्यस्य हानिः पर्याप्तं प्रावधानं च करणीयम् । आरबीआई इत्यस्य “Prompt Corrective Action” इति रूपरेखा सुनिश्चितं करोति यत् उच्च-एनपीए-युक्ताः बङ्काः समये सुधारात्मक-उपायान् कुर्वन्ति | डिजिटलऋणप्रदानस्य, केवाईसीसत्यापनस्य, जमानतस्य आवश्यकतानां, जोखिमभारितसम्पत्त्याः च कृते नवीनमार्गदर्शिकाः ऋणव्यवस्थां सुदृढां कर्तुं विनिर्मिताः सन्ति । एते नियामकपरिपाटाः वित्तीयक्षेत्रे अनुशासनं पारदर्शितां च निर्वाहयितुम् अत्यावश्यकाः सन्ति, येन ऋणजोखिमस्य समग्रप्रभावः न्यूनीकरोति

सर्वेषां प्रयत्नानाम् अभावेऽपि ऋणजोखिमः निरन्तरं वर्धते यतोहि आधुनिकवित्तीयवातावरणं अधिकं अप्रत्याशितम्, परस्परं सम्बद्धं च जातम् । तेलमूल्ये उतार-चढावः, युद्धानि, मुद्रा-अस्थिरता, महामारी, राजनैतिकपरिवर्तनानि, व्यापारविघटनं च इत्यादीनि वैश्विक-आर्थिकघटनानि विश्वव्यापीरूपेण ऋणग्राहिणां प्रभावं कुर्वन्ति विश्वस्य एकस्मिन् भागे संकटः अन्येषु प्रदेशेषु अर्थव्यवस्थासु तत्क्षणमेव प्रभावं कर्तुं शक्नोति । एतत् वैश्विकं परस्परं सम्बद्धता ऋणस्य चूकस्य सम्भावनां वर्धयति । वित्तीयसंस्थाः अपि वर्धमानस्य साइबरअपराधस्य, परिचयचोरीयाः च आव्हानानां सामनां कुर्वन्ति । धोखाधड़ीयुक्ताः ऋणग्राहकाः नकलीदस्तावेजानां अथवा चोरितपरिचयानां उपयोगेन ऋणं गृह्णीयुः, येन ऋणजोखिमस्य नूतनः आयामः योजितः भवति । यथा यथा प्रौद्योगिक्याः उन्नतिः भवति तथा तथा अवसराः जोखिमाः च युगपत् वर्धन्ते ।

ऋणजोखिमः बङ्कानां कृते बृहत्तमः जोखिमः एव भविष्यति यतोहि ऋणदानं सर्वदा बङ्कस्य मूलकार्यं भविष्यति। यावत् जनाः, व्यापाराः च ऋणधनस्य उपरि आश्रिताः सन्ति तावत् प्रतिदेयस्य विषये अनिश्चितता सर्वदा भविष्यति । प्रौद्योगिकी कियत् अपि उन्नता भवतु, प्रत्येकस्य ऋणग्राहकस्य व्यवहारस्य आर्थिकस्थितेः वा पूर्वानुमानं कर्तुं असम्भवम् । आर्थिकचक्राणि सर्वदा उत्तिष्ठन्ति पतन्ति च। बाह्य आघाताः सर्वदा भविष्यन्ति। मानवनिर्णयाः सर्वदा भिन्नाः भविष्यन्ति। एतानि वास्तविकतानि ऋणजोखिमं बैंकिंग्-कार्यस्य अपरिहार्यं भागं कुर्वन्ति ।

निष्कर्षतः ऋणजोखिमः अद्यत्वे बङ्कानां सम्मुखीभवति बृहत्तमः जोखिमः यतः सः प्रत्यक्षतया तेषां व्यापारप्रतिरूपस्य आधारे प्रहारं करोति । तेषां लाभप्रदतां खतरान् जनयति, तेषां वित्तीयस्थिरतां दुर्बलं करोति, नियामकदबावं वर्धयति, व्यापक अर्थव्यवस्थायां प्रभावं च करोति । असुरक्षितऋणानां वर्धमानाः संख्या, परिवर्तनशीलाः ऋणव्यवहाराः, डिजिटलऋणप्रदानं, आर्थिक-अनिश्चितता, निगमस्य चूकः, वैश्विक-अस्थिरता च सर्वे ऋण-जोखिम-प्रबन्धनस्य वर्धमान-महत्त्वे योगदानं ददति यद्यपि बङ्काः अस्य जोखिमस्य प्रबन्धनार्थं उन्नतसाधनानाम्, प्रौद्योगिक्याः, कठोरनियामकरूपरेखाणां च उपयोगं कुर्वन्ति तथापि तस्य पूर्णतया निराकरणं कर्तुं न शक्यते । अतः ऋणजोखिमस्य अवगमनं, विश्लेषणं, नियन्त्रणं च आधुनिकबैङ्किङ्गस्य महत्त्वपूर्णदायित्वेषु अन्यतमं वर्तते । न केवलं बङ्कानां कृते अपितु देशस्य दीर्घकालीन-आर्थिक-वृद्धिं वित्तीय-स्थिरतां च सुनिश्चित्य सुदृढा सुप्रबन्धिता च ऋण-व्यवस्था अत्यावश्यकी अस्तिा