हनुमान्
| श्रीहनुमान् | |
|---|---|
|
रुद्रावतारः, अञ्जनीसुतः, श्रीरामदूतः Hanumān | |
 स्वहृदये सीतारामयोः दर्शनं कारयन् हनुमान् (रविवर्ममुद्रणालयस्य चित्रम्) | |
| नामांतराणि | आञ्जनेयः, मारुतिः, पवनपुत्रः, केसरीनन्दनः, बजरङ्गबली |
| अवतारः | एकादशरुद्रावतारः |
| मातापितरौ | अञ्जनादेवी (माता), केसरी (पिता), वायुदेवः (मानसपिता) |
| आराध्यदेवः | श्रीरामः |
| व्रतम् | अखण्ड-नैष्ठिक-ब्रह्मचर्यम् |
| आयुधम् | गदा |
| निवासः | गन्धमादनपर्वतः, कदलीवनम् |
| मन्त्रः | ॐ हं हनुमते नमः॥ |
 |
|
परम्पराः
|
 प्रवेशद्वारम्:सनातनधर्मः |
हनूमान् (अथवा हनुमान्, IAST: Hanumān) सनातनधर्मस्य प्रमुखेषु देवेषु, वाल्मीकिरामायणस्य प्रमुखपात्रेषु, अनन्यभक्तेः शक्तेः समर्पणस्य च परमादर्शत्वेन जगति पूज्यते।[१] सः भगवतः शिवस्य एकादशरुद्रावतारः, वायुदेवस्य मानसपुत्रः, केसरी-अञ्जनायोः औरसपुत्रः च मन्यते। श्रीरामचन्द्रस्य परमोपासकः, सुग्रीवस्य मन्त्री, चिरञ्जीवी, अष्टसिद्धि-नवनिधियुक्तः, व्याकरणवेदान्तादिविद्यासु निष्णातः च सः महाकपिः आसीत्।
श्रीहनुमतः स्मरणाय परमोत्कृष्टः श्लोकः प्रसिद्धः वर्तते:
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये॥—रामरक्षास्तोत्रम्, ३३
व्युत्पत्तिः द्वादशनामानि च
[सम्पादयतु]संस्कृतव्याकरणदृष्ट्या 'हनु' (चिबुकम्/गण्डस्थलम्) शब्दात् 'मतुप्' प्रत्यये कृते 'हनुमान्' अथवा दीर्घत्वे 'हनूमान्' इति रूपं सिद्ध्यति। बाल्ये इन्द्रस्य वज्रप्रहारेण अस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना वक्रा वा जाता, अतः अस्य नाम 'हनुमान्' अभवत्।
पौराणिकपरम्परायां हनुमतः द्वादश नामानि सर्वपापहराणि विजयप्रदानि च उच्यन्ते:
हनुमानञ्जनीसूनुर्वायुपुत्रो महाबलः।
रामेष्टः फाल्गुनसखः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः॥
उदधिक्रमणश्चैव सीताशोकविनाशनः।
लक्ष्मणप्राणदाता च दशग्रीवस्य दर्पहा॥
द्वादशैतानि नामानि कपीन्द्रस्य महात्मनः।
स्वापकाले प्रबोधे च यात्राकाले च यः पठेत्।
तस्य सर्वभयं नास्ति रणे च विजयी भवेत्॥—आनन्दरामायणम्
जन्म बाललीला च
[सम्पादयतु]पौराणिककथानुसारं देवर्षेः बृहस्पतेः शापेन पुञ्जिकस्थला नाम्नी अप्सरा वानरराजस्य कुञ्जरस्य कन्या 'अञ्जना' रूपेण उत्पन्ना अभवत्। तस्याः विवाहः कपिश्रेष्ठेन केसरिणा सह जातः। अञ्जना पुत्रप्राप्त्यर्थं दीर्घकालं तपः अकरोत्। तदा भगवतः शिवस्य सङ्कल्पेन, वायुदेवेन शिवतेजः अञ्जनायाः कर्णे गर्भरूपेण स्थापितम्। तेन कारणेन चैत्रशुक्लपूर्णिमायां शिवांशभूतस्य मारुतेः जन्म अभवत्। अतः सः 'आञ्जनेयः', 'पवनपुत्रः', 'केसरीनन्दनः' च कथ्यते।
सूर्यग्रहणम् इन्द्रवज्रप्रहारश्च
[सम्पादयतु]बाल्ये क्षुधार्तः हनुमान् उदीयमानम् अरुणं सूर्यं पक्वं मधुरं फलं मत्वा तत् ग्रहीतुम् आकाशे शतयोजनम् उत्पतितवान्। तद्दिने सूर्यग्रहणं कर्तुम् आगतः राहुः बालस्य वेगेन भयभीतश्च जातः। राहोः प्रार्थनया इन्द्रः स्वस्य ऐरावतगजे आरुह्य उपस्थितः अभवत्। इन्द्रेण प्रयुक्तेन वज्रेण आहतः बालः पर्वतोपरि अपतत्, येन तस्य हनुः (चिबुकम्) भग्ना अभवत्।
स्वपुत्रस्य एतां दशां दृष्ट्वा क्रुद्धः वायुदेवः समग्रजगतः प्राणावरोधम् अकरोत्। प्राणाभावेन त्रैलोक्ये हाहाकारः जातः। तदा ब्रह्मा, इन्द्रः, सर्वे च देवाः आगत्य वायुं सान्त्वयन्तः बालकाय अनेकान् दिव्यान् वरान् अददुः:
- ब्रह्मणा ब्रह्मदण्ड-ब्रह्मास्त्राद्यैरवध्यत्वं, स्वेच्छामृत्युत्वं च दत्तम्।
- इन्द्रेण वज्रेण कदापि मरणं न भवेत् इति वरः दत्तः।
- सूर्यदेवेन स्वतेजसः शतांशः, नवव्याकरणानां सकलवेदानां च ज्ञानं दत्तम्।
मुनिशापः
[सम्पादयतु]बाल्ये अतिशयबलसम्पन्नः हनुमान् ऋषीणाम् आश्रमेषु क्रीडन् यज्ञादीन् विघ्नयति स्म। अतः मुनयः तस्मै शापं दत्तवन्तः यत् - "त्वं स्वस्य अलौकिकबलस्य विस्मरणं प्राप्स्यसि; यदा कश्चित् त्वां स्मरयिष्यति, तदैव स्वबलस्य भानं भविष्यति"। एतेन शापेन सः शान्तः भूत्वा विद्याध्ययने रतः जातः।
रामायणे मुख्यघटनाः
[सम्पादयतु]वाल्मीकिरामायणे हनूमान् केवलं भक्तः न, अपितु राजनीतिज्ञः, कूटनीतिज्ञः, महायोद्धा, महाविद्वान् च अस्ति:
१. श्रीरामसुग्रीवयोः सख्यम्
[सम्पादयतु]सीतायाः हरणानन्तरं लक्ष्मणसहितः श्रीरामः ऋष्यमूकपर्वतसमीपं यदा आगतवान्, तदा सुग्रीवस्य आज्ञया हनुमान् विप्रवेषं (ब्रह्मचारिरूपं) धृत्वा तयोः परीक्षणार्थं गतवान्। हनूमतः मधुरवाण्या, व्याकरणशुद्धया संस्कृतभाषया च मुग्धः श्रीरामः लक्ष्मणं प्रति अवदत्:
नानृग्वेदविनीतस्य नाऋग्वेदधारिणः।
नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्॥
नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्।
बहु व्याहरतानेन न किञ्चिदपशब्दितम्॥—वाल्मीकिरामायणम्, किष्किन्धाकाण्डम् ३.२८-२९
ततः हनूमान् श्रीरामं स्कन्धयोः आरोप्य सुग्रीवं प्रापय्य तयोः अग्निसमक्षं सख्यम् अकारयत्।
२. समुद्रोल्लङ्घनं लङ्काप्रवेशश्च
[सम्पादयतु]दक्षिणदिशि सीतायाः अन्वेषणकाले समुद्रतटे वानराः निराशताम् अगमन्। तदा वयोवृद्धः जाम्बवान् हनूमतः सुप्तं बलं स्मारितवान्। बलं स्मृत्वा विराट् रूपं धृत्वा हनुमान् महेन्द्रपर्वतात् शतयोजनविस्तृतं महासागरम् उल्लङ्घितवान्। मार्गे मैनाकपर्वतस्य आतिथ्यं तिरस्कृत्य, सुरसायाः मुखं प्रविश्य युrowत्या निर्गत्य, छायाग्राहिणीं सिंहिकां हत्वा सः लङ्कां प्राप्तवान्।
रात्रौ लङ्काद्वारपालिकाम् असुरीं 'लङ्किणीं' मुष्टिप्रहारेण पराजित्य सः लङ्कायां प्रविष्टवान्। अशोकवाटिकायां राक्षसीभिः परिवेष्टितां शोकमग्नां सीतां दृष्ट्वा सः वृक्षाग्रे स्थित्वा श्रीरामस्य गुणगानम् अकरोत्, तस्य नामाङ्कितां मुद्रिकां (अङ्गुलीयकम्) च सीतायै अददात्। सीता अपि प्रत्यभिज्ञानाय स्वस्य 'चूडामणिम्' हनूमते समर्पितवती।
३. लङ्कादहनम्
[सम्पादयतु]सीतायाः आश्वासनानन्तरं हनुमान् रावणस्य शक्तिपरीक्षार्थम् अशोकवनस्य विनाशम् अकरोत्। तं रोद्धुम् आगतान् रावणपुत्रम् अक्षयकुमारम्, जम्बुमालिं च सः यमलोकं प्रेषितवान्। ततः मेघनादेन ब्रह्मास्त्रेण बद्धः सन् सः रावणस्य राजसभां नीतः। तत्र निर्भीकतया रावणं धर्मस्य उपदेशं दत्तवान्। क्रुद्धेन रावणेन हनूमतः पुच्छे वस्त्रं वेष्टयित्वा तैलेन प्रज्वालितम्। हनूमान् तेनैव प्रज्वलितेन पुच्छेन समग्रलङ्कानगर्यां दावाग्निं प्रज्वाल्य लङ्कादहनं कृत्वा प्रत्यागतवान्। श्रीरामं प्रति सः प्रथमं वाक्यम् उक्तवान् - "दृष्टा सीता" (मया सीता दृष्टा)।
४. सञ्जीवनीपर्वतानयनम्
[सम्पादयतु]लङ्कायुद्धे यदा मेघनादस्य वीरघातिनी-शक्त्या लक्ष्मणः मूर्च्छितः अभवत्, तदा लङ्कायाः वैद्यस्य सुषेणस्य निर्देशेन हनुमान् सूर्योदयात् पूर्वम् ओषधिम् आनेतुं हिमालयं जगाम। तत्र द्रोणाचलपर्वते सञ्जीवनी-विशल्या-सुवर्णकरणी-सन्धानी इति चतुर्विधाः ओषधीः अभिज्ञातुम् अशक्तः हनुमान् समग्रमेव पर्वतम् उत्पाट्य दक्षिणहस्ते धृत्वा आकाशमार्गेण लङ्कायाम् आनीतवान्। ओषधेः गन्धेनैव लक्ष्मणः सचेतनः अभवत्, अन्ये च वानराः जीविताः जाताः।
५. अहिरावणवधः पातालविजयश्च
[सम्पादयतु]युद्धे रावणेन प्रेरिता पाताललङ्कायाः मायावी राजा अहिरावणः विभीषणरूपं धृत्वा रामलक्ष्मणौ सुप्तावस्थायां पाताललोकम् अनयत्। हनुमान् पाताललोकं गत्वा स्वपुत्रेण मकरध्वजेन सह युद्धं कृत्वा, पञ्चमुखरूपं धृत्वा पञ्चप्रदीपानाम् युगपन्निर्वापणं कृत्वा अहिरावणं जघान, श्रीरामलक्ष्मणयोश्च उद्धारम् अकरोत्।
पञ्चमुखीहनुमान्
[सम्पादयतु]तन्त्रशास्त्रेषु, पुराणेषु च अहिरावणवधाय हनुमता धृतं 'पञ्चमुखी' रूपम् अतीव प्रसिद्धं पूज्यं च अस्ति। अस्य पञ्च मुखानि पञ्चदिशि स्थितानि सन्ति:
- पूर्वमुखम् (वानरः) : श्रीरामभक्तिं ददाति, शत्रूणां संहारं करोति।
- दक्षिणमुखम् (नृसिंहः) : भयनाशं करोति, भूतप्रेतादिकां बाधां दूरीकरोति।
- पश्चिममुखम् (गरुडः) : सर्पविषबाधां, ग्रहपीडां च नाशयति।
- उत्तरमुखम् (वराहः) : आयुः, आरोग्यम्, ऐश्वर्यं च प्रयच्छति।
- ऊर्ध्वमुखम् (हयग्रीवः) : ज्ञानं, बुद्धिं, विद्यां, मोक्षं च ददाति।
अष्टसिद्धयः नवनिधयश्च
[सम्पादयतु]सीतादेव्या लङ्कायां प्रसन्नेन मनसा हनूमते अष्टसिद्धीनां नवनिधीनां च स्वामिपदं प्रदत्तम्:
- अष्टसिद्धयः :
- अणिमा (शरीरस्य अणुवत् सूक्ष्मकरणम्)
- महिमा (पर्वतवत् विशालरूपधारणम्)
- गरिमा (अत्यन्तं भारीकरणम्)
- लघिमा (तुलवत् लघुकरणम्)
- प्राप्तिः (यत्किञ्चित् काम्यते तस्य तत्क्षणप्राप्तिः)
- प्राकाम्यम् (इच्छितस्य भोगस्य सिद्धिः)
- ईशित्वम् (सर्वप्राणिषु प्रभुत्वस्थापनम्)
- वशित्वम् (सर्वेषां वशीकरणम्)
- नवनिधयः : पद्म, महापद्म, शङ्ख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील, खर्व इति कुबेरस्य नवनिधयः।
चिरञ्जीवित्वम्
[सम्पादयतु]सनातनधर्मे सप्त चिरञ्जीविनः (अमरपुरुषाः) उच्यन्ते, येषु हनुमान् प्रमुखः अस्ति:
अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः।
कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः॥—स्मृतिवचनम्
रामावतारस्य समाप्तिकाले यदा श्रीरामः साकेतलोकं गन्तुम् उद्यतः आसीत्, तदा हनुमान् प्रार्थनाम् अकरोत् - "यावत् जगति रामकथा स्थास्यति, तावत् अहं पृथिव्यां तिष्ठेयम्"। श्रीरामः तस्मै चिरञ्जीवित्वस्य वरं दत्त्वा अवदत् - "यत्र यत्र मम कथा भविष्यति, तत्र तत्र त्वं सूक्ष्मरूपेण उपस्थास्यसि"।
साहित्ये भक्तिपरम्परायां च
[सम्पादयतु]- हनुमान् चालीसा : षोडशशतके गोस्वामी तुलसीदासेन अवधीभाषायां रचिता चत्वारिंशत्-छन्दोमयी स्तुतिः भारते विश्वे च सर्वाधिकं गीयते।
- सुन्दरकाण्डम् : रामचरितमानसे वाल्मीकिरामायणे च सुन्दरकाण्डस्य पारायणं सङ्कटनिवारकं मन्यते।
- हनुमत्कवचम्, हनुमद्बडवानलस्तोत्रम्, सङ्कटमोचनहनुमानाष्टकम् इत्यादयः स्तोत्राणि अतीव प्रसिद्धाः सन्ति।
अपि च पश्यतु
[सम्पादयतु]बाह्यसम्पर्काः
[सम्पादयतु] |
विकिमीडियाकोषे Hanuman अनेन सम्बद्धमाध्यमाः सन्ति। |
- ↑ Lutgendorf, Philip (2007). Hanuman's Tale: The Messages of a Divine Monkey. Oxford University Press. pp. 1–25. ISBN 978-0-19-530922-5.